Lời khấn khi khoan giếng mới hay lấp giếng cũ thường là lời khấn thần linh đất đai: kính lạy Hoàng thiên Hậu thổ, Thổ địa Long mạch, các vị thần linh cai quản nơi này; xưng tên, địa chỉ, ngày; nói rõ việc sắp làm với giếng; xin phép và cảm tạ. Sách văn khấn in phổ biến ít có bài riêng cho giếng, nên phần lớn gia đình khấn theo khung chung hoặc khấn nôm.
Bài này đưa bố cục và bản khấn nôm cho ba dịp hay gặp: khoan hoặc đào giếng mới, lấp giếng cũ, thau sửa giếng. Bài không tự đặt tên một vị "thần giếng" nào; nơi nào có nếp gọi riêng thì dùng theo nếp ấy. Tục tạ giếng ngày Tết và mâm lễ ở giếng làng có bài riêng ở hệ. Ở cuối bài có phần an toàn, vì việc giếng có những rủi ro thật cần biết.
Giếng trong nếp nhà và vì sao có lời khấn
Ở làng quê Việt, giếng từng là nguồn nước của cả nhà, cả xóm. Nhiều làng có giếng chung trước đình, nhiều nhà có giếng riêng sau bếp. Từ đó mà có nếp quý giếng: không vứt rác xuống giếng, ngày Tết có nơi thắp hương bên thành giếng, có nhà dán giấy đỏ lên nắp giếng. Câu "uống nước nhớ nguồn" với người xưa không chỉ là ẩn dụ.
Ngày nay phần lớn gia đình dùng nước máy hoặc giếng khoan, nhưng nếp kính trọng nguồn nước vẫn còn. Khi khoan một giếng mới hay lấp một cái giếng đã nuôi cả nhà mấy chục năm, nhiều người thấy cần một lời thưa: trước khi làm thì xin phép, làm xong thì cảm tạ.
Lời khấn này không mang ý doạ nạt kiểu "lấp giếng không cúng là có chuyện". Đó là lời bày tỏ lòng biết ơn với nguồn nước và với đất, theo cách người xưa nhìn thế giới. Nhà không khấn cũng không sao; nhà khấn thì làm gọn, vừa sức.
Cũng nói luôn: phần quan trọng nhất của việc khoan hay lấp giếng là kỹ thuật và an toàn, không phải lễ. Phần đó được nói riêng ở một mục bên dưới.
Những dịp có lời khấn liên quan đến giếng
Theo tập quán ở nhiều vùng, các dịp sau đây hay có một lời khấn ngắn. Bạn chọn dịp phù hợp với việc nhà mình đang làm:
- Trước khi đào hoặc khoan giếng mới: lời xin phép đất đai, như một lễ động thổ nhỏ.
- Khi giếng mới có nước, dùng lần đầu: có nhà múc bát nước đầu tiên đặt lên ban thờ, khấn một lời cảm tạ.
- Khi thau giếng, nạo vét, sửa thành giếng: lời thưa ngắn trước khi làm.
- Khi lấp giếng cũ: lời cảm tạ giếng đã cho nước, xin phép lấp; đây là dịp được tìm nhiều nhất.
- Khi làm bể nước ngầm, bồn chứa mới: nhiều nhà khấn như khi đào giếng, vì cũng là đào sâu xuống đất.
- Ngày Tết: tục tạ giếng, thắp hương ở giếng; mâm lễ và cách bày có bài riêng ở hệ.
Không dịp nào là bắt buộc. Có nhà chỉ khấn khi lấp giếng, có nhà khấn cả lúc khoan; có nhà chỉ thắp một nén hương ở ban thần linh trong nhà rồi thưa bằng vài câu.
Bố cục lời khấn trước khi đào, khoan giếng mới
Lời khấn trước khi khoan giếng đi theo khung văn khấn thần linh; điểm riêng là phần nói rõ việc sắp làm. Bảy phần như sau:
- Câu niệm mở đầu nếu nhà quen niệm; vái ba vái.
- Kính lạy Hoàng thiên Hậu thổ, Bản xứ Thổ địa Long mạch Tôn thần, các vị thần linh cai quản nơi này.
- Xưng danh: tín chủ con là (họ tên), cùng gia đình.
- Địa chỉ: ngụ tại (thôn, xã, tỉnh); ví dụ giả định "thôn (…), xã (…), tỉnh Thanh Hoá".
- Ngày: hôm nay ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch.
- Việc: gia đình cần nguồn nước sinh hoạt, nay xin phép đào (hoặc khoan) một giếng ở (vị trí: sau bếp, góc vườn…), mong các vị chứng giám.
- Lời xin và kết: xin cho việc làm được suôn sẻ, thợ thuyền an toàn, nước trong sạch; lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám; vái ba vái.
Bản khấn nôm tương ứng: "Con lạy Trời đất, con lạy các vị thần linh cai quản đất này. Con là (họ tên), ở (địa chỉ). Hôm nay ngày (…) tháng (…) âm lịch, nhà con xin phép khoan một cái giếng ở (vị trí) để có nước dùng. Con xin các vị chứng giám, cho thợ làm việc an toàn, giếng có nước trong. Con xin cảm tạ."
Kính lạy ai khi khấn về giếng
Hoàng thiên Hậu thổ. Câu kính lạy trời đất mở đầu, giống mọi lời khấn thần linh. Với việc liên quan đến nước và đất, nhiều người coi câu này là phần không thể thiếu của lời khấn.
Thổ địa, Long mạch. Giếng là chỗ đào sâu vào đất, nên lời khấn thường hướng về các vị thần đất. Đọc "ngài Bản xứ Thổ địa Long mạch Tôn thần" theo khuôn sách, hoặc "ngài Thổ địa, ngài Long mạch" khi khấn nôm.
Các vị thần linh cai quản nơi này. Câu gom, dùng để kính lạy chung các vị mà mình không kể tên. Đây là câu an toàn nhất khi bạn không chắc nhà mình có nếp gọi riêng vị nào.
Tên gọi riêng theo nếp địa phương. Một số làng, một số gia đình có cách gọi riêng vị thần coi giữ giếng, giếng làng. Nếu nhà bạn đã có cách gọi do người lớn truyền lại thì dùng đúng cách ấy. Bài này không tự đặt một danh xưng "thần giếng" nào, vì không thấy một tên gọi thống nhất trong các sách văn khấn in phổ biến.
Gia tiên. Nếu giếng do ông bà đào, nhiều nhà thắp thêm nén hương ở ban gia tiên, thưa với ông bà việc lấp giếng. Lời thưa này là lời kể chuyện nhà, không cần bài riêng.
Thau giếng, sửa thành giếng, làm bể nước: lời thưa ngắn
Không phải việc nào với giếng cũng cần lời khấn dài. Thau giếng, vớt lá rụng, thay nắp, trát lại thành giếng là những việc nhỏ trong năm. Nhiều nhà chỉ thắp một nén hương ở ban thần linh trong nhà hoặc ngay thành giếng, nói vài câu: "Con là (họ tên), hôm nay ngày (…) âm lịch, nhà con thau giếng (sửa thành giếng), xin các vị chứng giám cho việc làm an toàn. Con xin cảm tạ."
Với bể nước ngầm, bồn chứa nước đặt mới, lời thưa tương tự lời khấn khoan giếng, vì cũng là đào sâu xuống đất: nói rõ vị trí, việc sắp làm, xin cho thợ an toàn. Nếu bể nằm trong phần xây nhà mới thì lời khấn động thổ của cả công trình đã bao gồm, không cần thêm lễ riêng.
Khi giếng hoặc bể có nước dùng lần đầu, có nhà múc bát nước đầu tiên đặt lên ban thờ, thắp hương cảm tạ. Đó là một thói quen đẹp, nhắc cả nhà rằng nước sạch là thứ quý, không phải tự nhiên mà có.
Những lời thưa ngắn này dùng được cho cả người trẻ, người ở thành phố mới về quê lo việc nhà: không cần sách, không cần nhớ chữ Hán Việt, chỉ cần nói rõ mình là ai, làm việc gì, và nói lời cảm ơn.
Lời khấn khi lấp giếng cũ
Lấp giếng là dịp nhiều người băn khoăn nhất, vì giếng cũ thường gắn với kỷ niệm của cả nhà. Lý do lấp rất đời thường: nhà đã dùng nước máy, giếng ô nhiễm, giếng nằm giữa chỗ sắp xây, sợ trẻ nhỏ ngã. Lời khấn vì thế nghiêng về cảm tạ hơn là xin xỏ.
Bố cục giống lời khấn khoan giếng, chỉ khác phần việc: kể giếng đã cho gia đình nước dùng trong bao lâu, nêu lý do phải lấp, xin phép lấp và cảm tạ. Một bản khấn nôm tham khảo:
"Con lạy Trời đất, con lạy ngài Thổ địa, ngài Long mạch và các vị thần linh cai quản nơi này.
Con là (họ tên), cùng gia đình ở (địa chỉ).
Hôm nay ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch, gia đình con thắp nén hương thưa việc nhà.
Cái giếng này đã cho gia đình con nước dùng từ đời (ông bà, bố mẹ) đến nay. Nay vì (lý do: nhà đã có nước máy, giếng không còn dùng được, cần mặt bằng…), gia đình con xin phép được lấp giếng.
Con xin cảm tạ các vị và cảm tạ nguồn nước đã nuôi cả nhà bao năm. Con xin các vị chứng giám, cho việc lấp giếng được an toàn.
Con xin cảm tạ."
Ở nhiều vùng có tục khi lấp giếng đào thì để lại một đoạn ống nhỏ cắm xuống lòng giếng, gọi là để "thông hơi". Đó là tục dân gian, mỗi nơi một cách giải thích. Với giếng khoan, cách làm kỹ thuật lại khác hẳn, sẽ nói ở mục an toàn ngay dưới.
An toàn khi thau giếng, lấp giếng: phần không được bỏ qua
Khí độc dưới lòng giếng sâu. Giếng đào lâu không dùng có thể tích khí độc hoặc thiếu ô-xy ở đáy. Không ai được xuống giếng khi chưa thông gió và kiểm tra; nhiều vụ tai nạn thương tâm xảy ra khi người xuống sau vội nhảy theo cứu người xuống trước. Việc thau, nạo vét giếng sâu nên thuê thợ có dụng cụ và kinh nghiệm.
Giếng khoan bỏ không phải được trám lấp đúng cách. Một giếng khoan không dùng nữa mà chỉ bịt miệng hoặc lấp đất qua loa có thể thành đường cho nước bẩn trên mặt chảy thẳng xuống tầng nước ngầm. Ngành tài nguyên môi trường có quy định riêng về xử lý, trám lấp giếng không sử dụng; hãy hỏi đơn vị khoan hoặc cán bộ địa chính, môi trường ở xã, phường.
Che chắn trong lúc thi công. Từ lúc mở nắp đến lúc lấp xong, miệng giếng phải được rào hoặc đậy chắc, nhất là nhà có trẻ nhỏ.
Đất lấp và nền phía trên. Giếng lấp xong, đất có thể lún dần. Nếu định xây trên đó, cần thợ, kỹ sư tính phần nền; đừng đổ móng ngay trên miệng giếng vừa lấp.
Nước giếng mới khoan. Giếng mới có nước chưa có nghĩa là nước uống được. Nên lấy mẫu xét nghiệm ở cơ sở có chức năng trước khi dùng để ăn uống.
Câu hỏi thường gặp
Có bài văn khấn lấp giếng in trong sách không?
Sách văn khấn in phổ biến ít có bài riêng cho việc lấp giếng; phần lớn gia đình khấn theo khung văn khấn thần linh hoặc khấn nôm. Bố cục và bản khấn nôm trong bài là bản tham khảo; nhà bạn có lời riêng do ông bà truyền thì dùng lời đó.
Lấp giếng có cần chọn ngày không?
Nhiều gia đình có thói quen xem ngày cho các việc liên quan đến đất, cũng nhiều nhà chọn ngày thuận tiện cho thợ và thời tiết. Bài này không bàn chọn ngày. Trong lời khấn chỉ cần ghi đúng ngày âm lịch hôm làm lễ.
Ai đứng khấn khi lấp giếng?
Thường là chủ nhà hoặc người lớn trong nhà, nhất là người đã dùng giếng lâu năm. Nếu ông bà còn khoẻ, nhiều nhà mời ông bà khấn vì giếng gắn với đời ông bà. Người khấn xưng tên mình và nói "cùng gia đình".
Khấn ở thành giếng hay ở ban thờ trong nhà?
Cả hai đều có. Nhiều nhà đặt một mâm nhỏ ngay cạnh giếng và khấn ở đó; nhà khác thắp hương ở ban thần linh trong nhà rồi khấn. Khấn ở giếng thì chú ý chỗ đứng chắc chắn, không đứng sát miệng giếng đã mở nắp.
Giếng cũ ở nhà thuê có được lấp không?
Việc lấp giếng là thay đổi tài sản của chủ nhà, nên người thuê cần hỏi và được chủ nhà đồng ý trước. Lời khấn nếu có thì do chủ nhà hoặc người được chủ nhà nhờ khấn; người thuê có thể thắp một nén hương thưa thêm.
Đào giếng mới có cần khấn nếu thợ làm nhanh trong một ngày?
Không có quy định. Nhiều người khấn vài câu nôm trước khi thợ bắt đầu, mất chưa tới hai phút. Nếu không kịp, có thể thưa ở ban thần linh trong nhà khi giếng đã xong. Điều cần lo nhất trong ngày khoan là an toàn điện, an toàn máy móc.