Khi dời bếp sang chỗ khác hay thay bếp mới, nhiều gia đình khấn hai lần: trước khi dời thì thưa với Táo quân và thần linh trong nhà xin phép chuyển, khi bếp ở chỗ mới nấu bữa đầu tiên thì thắp hương báo đã xong. Lời khấn theo khung văn khấn thần linh: kính lạy Hoàng thiên Hậu thổ, Đông trù Tư mệnh Táo phủ Thần quân, các vị thần linh trong nhà; xưng danh, địa chỉ, ngày; nói việc; xin chứng giám.
Sách văn khấn in phổ biến không thống nhất một bài riêng cho việc chuyển bếp, nên bài này đưa bố cục, chỗ cần điền và bản khấn nôm, không chép một bài dài như "bản chuẩn". Lễ tiễn ông Công ông Táo ngày 23 tháng Chạp đã có bài riêng ở hệ; nhóm bếp khi về nhà mới thường gộp trong lễ nhập trạch. Bài này dành cho những lần đổi bếp giữa chừng, trong chính ngôi nhà đang ở.
Vì sao đổi bếp lại có lời khấn riêng
Trong nếp thờ của người Việt, Táo quân là thần bếp, vị thần gần gũi nhất của mỗi nhà. Bếp xưa là ba hòn đầu rau giữ lửa quanh năm; giữ lửa bếp là giữ cái ấm của cả nhà. Vì vậy khi phải dời bếp đi chỗ khác, người xưa thấy cần thưa một lời, cũng như người ta chào chủ nhà trước khi kê lại đồ đạc.
Ngày nay bếp đã thành bếp ga, bếp từ, bếp hồng ngoại; nhiều nhà không có ban thờ Táo quân riêng mà Táo quân được kính lạy chung ở ban thần linh. Nhưng nếp thưa trước khi đổi bếp vẫn còn ở nhiều gia đình, nhất là nhà có ông bà lớn tuổi. Với người trẻ, lời khấn này cũng là dịp để cả nhà dừng lại một chút trước một thay đổi lớn trong sinh hoạt hằng ngày.
Lời khấn chuyển bếp không mang ý doạ nạt. Không có điều gì "phạm" nếu một gia đình thay bếp mà không khấn; đây chỉ là nếp nhà, ai giữ thì giữ. Nhà muốn khấn mà ngại không biết nói gì thì bản khấn nôm cuối bài là đủ dùng.
Một lưu ý về phạm vi: chuyện đặt bếp hướng nào, ở góc nào là chuyên đề phong thủy, có bài riêng ở site khác của hệ. Bài này chỉ bàn lời khấn.
Những trường hợp đổi bếp và lời khấn tương ứng
Không phải lần thay bếp nào cũng giống nhau. Bảng dưới gợi ý mức độ lời khấn theo từng trường hợp; nhà bạn điều chỉnh theo nếp riêng:
| Trường hợp | Lời khấn trước | Lời khấn sau |
|---|---|---|
| Dời bếp sang vị trí khác trong nhà | Có: xin phép dời bếp | Có: báo đã dời xong, nấu bữa đầu |
| Thay bếp mới đúng chỗ cũ | Nhiều nhà thưa một câu ngắn | Thưa một câu khi nấu bữa đầu |
| Sửa lại cả gian bếp, đập tường, thay tủ | Có: thưa việc sửa bếp, thời gian | Có: báo đã xong, bếp dùng lại |
| Thêm một bếp phụ (bếp nướng, bếp ngoài sân) | Thường không cần | Có nhà thưa một câu |
| Về nhà mới, nhóm bếp lần đầu | Gộp trong lễ nhập trạch | Đã có bài nhập trạch riêng ở hệ |
| Bếp quán ăn, bếp ăn tập thể | Theo nếp của cơ sở | Xem mục văn khấn cửa hàng |
Nếu sửa cả gian bếp mất nhiều ngày, nhiều nhà nấu tạm ở một chỗ khác. Lời khấn lúc đó nói rõ "trong thời gian sửa, gia đình nấu tạm ở (chỗ nào)", để lời thưa trọn vẹn.
Danh xưng Táo quân và các vị được kính lạy
Đông trù Tư mệnh Táo phủ Thần quân. Danh xưng của Táo quân hay gặp nhất trong sách văn khấn. "Đông trù" là bếp, "Tư mệnh" là coi giữ mệnh của cả nhà, "Táo phủ Thần quân" là vị thần ở phủ Táo. Đọc liền, chậm, không ngắt giữa chừng.
Bản gia Táo quân. Cách gọi gọn: Táo quân của nhà này. Thường đứng trong câu kính lạy chung "ngài Bản cảnh Thành hoàng, ngài Bản xứ Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân".
Ông Táo, ông Công ông Táo. Cách gọi nôm, dùng khi khấn nôm. Trong tục ông Công ông Táo có ba vị; nhiều người gọi gọn là "ông Táo".
Hoàng thiên Hậu thổ, chư vị Tôn thần. Câu kính lạy trời đất và các vị thần nói chung, mở đầu lời khấn.
Thần linh cai quản trong nhà. Câu gom cho các vị còn lại. Nhà có ban Thổ công thì thường khấn ở đó, kính lạy chung mọi vị trong một lời.
Bố cục lời khấn trước khi dời bếp
Lời khấn trước khi dời bếp thường đọc ở ban thần linh, hoặc ngay ở gian bếp nếu nhà có ban Táo quân riêng. Bảy phần như sau:
- Câu niệm mở đầu nếu nhà quen niệm; vái ba vái.
- Kính lạy Hoàng thiên Hậu thổ chư vị Tôn thần, ngài Đông trù Tư mệnh Táo phủ Thần quân, các vị thần linh cai quản trong nhà.
- Xưng danh: tín chủ con là (họ tên).
- Địa chỉ: ngụ tại (số nhà, phường hoặc xã, tỉnh hoặc thành phố); ví dụ giả định "phường (…), thành phố Đà Nẵng".
- Ngày: hôm nay ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch.
- Việc: vì (lý do: sửa nhà, bếp cũ hỏng, cần chỗ rộng hơn…), gia đình xin phép dời bếp từ (chỗ cũ) sang (chỗ mới) (hoặc thay bếp mới).
- Lời xin và kết: xin các vị chứng giám, cho việc chuyển được thuận lợi, người làm an toàn; lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám; vái ba vái.
Lời khấn sau khi đã xong, lúc nấu bữa đầu tiên, có cùng khung; phần việc đổi thành "gia đình đã dời bếp sang (chỗ mới), hôm nay nấu bữa cơm đầu tiên, xin các vị chứng giám". Nhiều nhà dâng một đĩa quả hoặc chính bữa cơm đầu ấy.
Hai bản khấn nôm: trước khi dời và bữa cơm đầu
Hai bản dưới đây là bản tham khảo theo bố cục trên, không phải văn khấn cổ truyền in sách. Bản thứ nhất đọc trước khi tháo, dời bếp:
"Con lạy Trời đất, con lạy ông Táo và các vị thần linh trong nhà.
Con là (họ tên), ở (địa chỉ). Hôm nay ngày (…) tháng (…) âm lịch, nhà con xin phép dời bếp từ (chỗ cũ) sang (chỗ mới) vì (lý do).
Con xin các vị chứng giám, cho thợ làm việc an toàn, mọi việc thuận lợi. Con xin cảm tạ."
Bản thứ hai đọc khi bếp ở chỗ mới đã dùng được, thường trước hoặc ngay sau khi nấu bữa đầu tiên:
"Con lạy ông Táo và các vị thần linh trong nhà.
Con là (họ tên). Hôm nay ngày (…) tháng (…) âm lịch, bếp nhà con đã dời sang chỗ mới, con nấu bữa cơm đầu tiên, xin các vị chứng giám.
Con xin cho cả nhà được bữa ăn ấm áp, mạnh khoẻ, hoà thuận. Con xin cảm tạ."
Nhiều nhà để cả nhà cùng ngồi ăn bữa cơm đầu ở bếp mới, coi đó là phần ý nghĩa nhất của việc chuyển bếp, hơn bất cứ lời khấn nào.
Sửa cả gian bếp nhiều ngày: lời thưa lúc bắt đầu và lúc xong
Sửa gian bếp là việc lớn hơn đổi một cái bếp: đập lát lại gạch, thay tủ, đi lại đường nước, đường điện, có khi mất một hai tuần. Nhiều gia đình coi đây như một đợt sửa nhà nhỏ, khấn một lời lúc bắt đầu và một lời lúc xong. Lời bắt đầu nói rõ việc sửa gì, trong khoảng bao lâu, trong thời gian đó cả nhà nấu tạm ở đâu hoặc ăn ngoài; lời xong báo bếp đã dùng lại.
Một bản khấn nôm lúc bắt đầu: "Con lạy ông Táo và các vị thần linh trong nhà. Con là (họ tên), ở (địa chỉ). Hôm nay ngày (…) tháng (…) âm lịch, nhà con bắt đầu sửa lại gian bếp, dự kiến trong (…) ngày; trong thời gian này nhà con nấu tạm ở (chỗ tạm). Con xin các vị chứng giám, cho thợ làm việc an toàn. Con xin cảm tạ."
Khi sửa xong, dùng bản khấn nôm bữa cơm đầu ở mục trên. Nếu đợt sửa bếp nằm trong một đợt sửa cả nhà có đập phá tường, lời khấn sửa nhà ở mục xây sửa đã gồm ý chung; lúc đó chỉ cần thêm một câu nhắc riêng đến gian bếp.
Trong những ngày bếp đang sửa, ban Táo quân ở bếp (nếu có) nên được hạ xuống, gói khăn sạch, đặt tạm chỗ cao ráo; cách khấn khi dời ban có ở bài chuyển bàn thờ thần linh trong cùng danh mục.
Bếp ở căn hộ, nhà thuê và gian bếp không có ban thờ
Phần lớn căn hộ chung cư không có ban Táo quân riêng, thậm chí không có ban thần linh. Khi thay bếp, người ở căn hộ có thể thắp hương ở bàn thờ gia tiên, mở lời kính lạy thần linh trước rồi nói việc thay bếp; hoặc không thắp hương, chỉ đứng ở gian bếp chắp tay khấn nôm vài câu. Cả hai cách đều được nhiều người làm.
Ở chung cư, nhiều toà nhà hạn chế đốt hương trong bếp vì đầu báo khói nhạy. Thắp hương ở gian bếp sát đầu báo có thể làm còi báo cháy kêu cả tầng. Nếu muốn thắp, hãy thắp ở bàn thờ trong phòng khách, hoặc chỉ khấn nôm không hương.
Ở nhà thuê, thay bếp thường do chủ nhà quyết định, nhất là bếp âm, hệ ống ga cố định. Người thuê nên hỏi chủ nhà trước; lời khấn nếu có thì xưng tên mình, nói rõ đang ở thuê, thay bếp theo thoả thuận với chủ nhà.
Gian bếp không có ban thờ không có nghĩa là không có chỗ cho lời khấn. Người xưa khấn ông Táo ngay bên bếp lửa; người nay đứng bên bếp từ khấn vài câu cũng giữ được cái ý ấy.
An toàn khi lắp, chuyển bếp: phần quan trọng hơn lễ
Việc dời bếp kéo theo dây điện, ống ga, ống hút mùi. Những điều dưới đây là thực tế an toàn, nên làm trước khi nghĩ tới lời khấn:
- Bếp ga, ống dẫn ga cố định nên để thợ có chuyên môn lắp; sau khi lắp, thử rò bằng nước xà phòng ở các mối nối, không dùng lửa để thử.
- Bếp từ, bếp hồng ngoại công suất lớn cần đường dây và ổ cắm, cầu dao đủ tải; hỏi thợ điện trước khi cắm vào ổ dùng chung.
- Giữ khoảng cách giữa bếp và rèm cửa, kệ gỗ, bình dầu ăn; không đặt bình ga sát nguồn nhiệt.
- Kiểm tra lại đường thoát khói, máy hút mùi ở vị trí mới.
- Nhà có trẻ nhỏ thì tính khoá trẻ em cho bếp từ, núm vặn bếp ga.
- Nếu thắp hương ở gian bếp, đặt bát hương xa rèm, xa bếp đang nấu; trông cho đến khi hương tàn.
Những việc này không liên quan gì đến tín ngưỡng, nhưng một gian bếp an toàn mới là điều mọi gia đình cần nhất sau khi đổi bếp.
Câu hỏi thường gặp
Thay bếp mới đúng chỗ cũ có cần khấn không?
Không bắt buộc. Nhiều nhà chỉ thưa một câu ngắn ở ban thần linh hoặc ngay ở bếp khi nấu bữa đầu bằng bếp mới. Nhà không có nếp ấy thì không cần làm gì thêm. Khấn hay không là tuỳ nếp nhà.
Khấn chuyển bếp ở ban thần linh hay ở gian bếp?
Cả hai đều phổ biến. Nhà có ban Táo quân riêng ở bếp thì khấn ở đó; nhà chỉ có ban thần linh chung thì khấn ở ban thần linh. Nhà không có ban nào có thể đứng ở gian bếp khấn nôm, không cần thắp hương.
Có cần chọn ngày để dời bếp không?
Nhiều gia đình có thói quen xem ngày cho các việc trong nhà, cũng có nhiều nhà chọn ngày theo lịch thợ. Bài này không bàn chọn ngày. Trong lời khấn chỉ cần ghi đúng ngày âm lịch hôm làm.
Ai nên đứng khấn khi chuyển bếp?
Thường là chủ nhà hoặc người nấu bếp chính trong nhà. Nhiều gia đình để người nội trợ khấn vì đó là người gắn bó với gian bếp nhất. Người khấn xưng tên mình; không có quy định phải là nam hay nữ.
Có phải khấn lại với ông Táo ngày 23 tháng Chạp sau khi đổi bếp không?
Lễ tiễn ông Công ông Táo ngày 23 tháng Chạp là lễ định kỳ hằng năm, làm như mọi năm, có bài riêng ở hệ. Lời khấn chuyển bếp là lời thưa riêng cho lần thay đổi, không thay thế lễ cuối năm. Trong lễ cuối năm có thể nhắc thêm một câu năm nay nhà đã đổi bếp.
Nấu tạm ở chỗ khác trong lúc sửa bếp có cần khấn không?
Nhiều nhà gộp ý này vào lời khấn trước khi sửa: nói rõ trong thời gian sửa, gia đình nấu tạm ở đâu. Không cần thêm một lễ riêng cho bếp tạm. Khi sửa xong, khấn báo bếp đã dùng lại là trọn ý.