Khi thay bát hương cũ hoặc bát hương bị nứt vỡ, nhiều gia đình khấn hai lần: một lời xin phép ông bà cho thay bát hương, một lời mời an vị khi bát hương mới đã đặt lên bàn thờ. Một số nhà khấn thêm một câu khi đưa bát cũ đi gửi hoặc xử lý. Sách văn khấn cổ truyền không có bài thống nhất cho việc này, phần lớn người ta khấn nôm.
Bài này đưa bố cục và bản khấn nôm cho từng lần khấn, cách nói khi bát hương vỡ bất ngờ, cách xử lý bát cũ theo các nếp hay gặp, và cách đổi lời cho bát hương ở ban thần linh, Thần Tài. Khi nào nên thay, chọn bát mới và các bước bốc bát hương có bài riêng trong hệ.
Như mọi việc thờ cúng trong nhà, thay bát hương có nhiều nếp khác nhau giữa các vùng, các dòng họ. Bản khấn trong bài là bản tham khảo, viết theo giọng nôm để ai cũng đọc được. Gia đình có lời quen dùng, có người lớn biết việc thì theo lời và cách của gia đình mình.
Những lúc gia đình thay bát hương
Lý do thường gặp nhất là bát hương bị nứt hoặc vỡ: do va chạm khi lau dọn, do nhiệt khi chân hương cháy bùng, hoặc do men sứ lâu năm. Lý do thứ hai là bát quá nhỏ so với bàn thờ mới, hoặc gia đình đổi chất liệu khi thay cả bộ đồ thờ. Lý do thứ ba ít gặp hơn: bát hương đã qua nhiều đời, gia đình muốn thay mới vào dịp lớn như xây lại nhà thờ, sửa lại gian thờ.
Bát hương bị nứt hay vỡ là chuyện của đồ gốm sứ, không phải điềm báo. Trên mạng có nhiều lời giải đoán về bát hương nứt, bát hương cháy; những lời ấy không có căn cứ, bạn không cần lo. Việc cần làm là thay bát cho an toàn, vì bát nứt có thể vỡ hẳn khi thắp hương, gây bỏng hoặc cháy.
Cũng có gia đình thay bát hương vì muốn đồng bộ với bộ đồ thờ mới: bát gốm Bát Tràng thay bằng bát đồng, hay ngược lại. Lý do ấy hoàn toàn bình thường. Lời khấn chỉ cần nói thật lý do, ví dụ "nay con cháu thay bộ đồ thờ mới, xin thay bát hương cho đồng bộ". Bát cũ còn lành có thể giữ lại hoặc dùng cho ban phụ theo nếp nhà.
Vì thay bát hương là việc liên quan trực tiếp tới nơi thờ cúng chính, nhiều gia đình hỏi ý người lớn trong nhà hoặc trong họ trước. Bàn thờ của con thứ, nhà ở riêng thì quyết định trong gia đình là đủ. Lời khấn dưới đây dùng cho cả hai trường hợp.
Ba lời khấn trong một lần thay bát hương
Một lần thay bát hương đi qua ba bước, mỗi bước một lời khấn ngắn:
- Xin thay. Thắp hương ở bát cũ (nếu còn thắp được), báo lý do, xin phép thay bát hương mới.
- An vị bát mới. Bát mới đã chuẩn bị xong tro, cốt bát hương theo cách nhà mình làm, đặt lên bàn thờ đúng chỗ bát cũ, thắp nén hương đầu tiên, khấn mời ông bà chứng giám.
- Báo việc xử lý bát cũ. Một câu nôm trước khi mang bát cũ đi gửi hoặc xử lý: con xin phép đưa bát hương cũ đi (gửi chùa, gửi đền, xử lý ở nơi sạch).
Bước một và hai thường làm cùng một buổi, cách nhau khoảng thời gian chuẩn bị bát mới. Bước ba có thể làm vài hôm sau, khi gia đình sắp xếp được chỗ gửi.
Cả ba lời đều do một người đọc thì mạch lạc hơn. Nếu bát cũ đã vỡ hẳn, bước một đổi thành lời báo đặt tạm (xem mục bát hương vỡ bất ngờ ở dưới), rồi tới bước hai như thường.
Bản khấn nôm xin thay bát hương
Bản tham khảo cho bát hương gia tiên, chữ trong ngoặc là phần điền:
"Con lạy ông bà tổ tiên, các cụ nội ngoại họ (…).
Con là (họ tên), ở tại (địa chỉ).
Hôm nay ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch. Bát hương thờ ông bà (bị nứt, bị vỡ, đã cũ, không còn vừa với bàn thờ mới), con cháu xin phép ông bà cho được thay bát hương mới.
Con thành tâm thắp nén hương, dâng chén nước, kính xin ông bà chứng giám. Trong lúc thay, có điều gì sơ suất, con xin ông bà thứ lỗi.
Con xin cảm tạ."
Nhiều người lớn tuổi khuyên nói thật ngắn và thật đúng lý do. Câu "bị nứt do va chạm khi lau" hay "đã cũ" đều được; không cần thêm lời tự trách hay lời xin giải điều gì, vì thay bát hương là việc giữ gìn đồ thờ bình thường.
Gia đình quen đọc văn sách có thể lấy phần kính lạy gia tiên trong các bài văn khấn cổ truyền (phần "Con kính lạy các cụ Tổ khảo, Tổ tỷ, Bá thúc, Cô di và toàn thể hương linh gia tiên họ…" như trong bài khấn ngày giỗ), rồi nối vào phần trình việc ở trên. Không cần ghép thêm câu chữ Hán Việt nào khác; phần trình việc nói bằng lời thường vẫn trang trọng, miễn đọc chậm và rõ. Nếu bàn thờ có ảnh thờ người mất gần đây, nhiều người nhắc thêm tên người ấy sau phần kính lạy chung để lời khấn gần gũi hơn.
An vị bát hương mới: chuyển tro và lời khấn
Có hai nếp phổ biến khi chuẩn bị bát mới. Nếp thứ nhất chuyển một phần tro, có nhà chuyển cả chân hương cũ, từ bát cũ sang bát mới, coi như hương khói được nối liền. Nếp thứ hai bốc bát hương hoàn toàn mới theo cách nhà mình hay làm. Nhiều gia đình nhờ người lớn trong họ hoặc người quen việc làm phần này. Bạn nên hỏi bố mẹ, ông bà nhà mình theo nếp nào trước khi làm.
Bát mới đặt đúng chỗ bát cũ, thắp nén hương đầu tiên, khấn: "Con lạy ông bà tổ tiên, các cụ nội ngoại họ (…). Con là (họ tên). Hôm nay ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch, con cháu đã thay bát hương mới, an vị trên bàn thờ. Con thành tâm dâng hương hoa, kính mời ông bà chứng giám, an vị nơi thờ cúng. Con xin ông bà phù hộ cho con cháu bình an, hoà thuận. Con xin cảm tạ."
Nếu bàn thờ có nhiều bát hương (bát thờ tổ tiên, bát thờ bà cô ông mãnh, bát thờ người mới mất) và chỉ thay một bát, lời khấn nói rõ thay bát nào, ví dụ "bát hương thờ bố con". Các bát khác giữ nguyên chỗ.
Sau lời khấn an vị, nhiều gia đình giữ hương cháy liên tục trong buổi đầu, có người ở nhà trông, rồi những ngày sau thắp hương như thường lệ. Lần thắp hương đầu tiên ở bát mới nên dùng loại hương ít khói, cắm thẳng, cách xa ảnh thờ và rèm.
Bát hương vỡ bất ngờ: bình tĩnh và khấn thế nào
Trước hết là an toàn. Nếu bát vỡ khi hương đang cháy, dập tàn lửa, gom mảnh vỡ cẩn thận, không để trẻ nhỏ lại gần. Mảnh sứ sắc dễ đứt tay; dùng găng hoặc khăn dày.
Gom tro và cốt bát hương. Đặt tạm tro và cốt bát hương vào một bát sạch, hoặc một hộp sạch lót giấy đỏ, đặt lên bàn thờ ở chỗ bát cũ.
Khấn báo một câu. "Con lạy ông bà tổ tiên, bát hương thờ ông bà không may bị vỡ, con cháu xin đặt tạm ở đây, sẽ thay bát mới sớm. Con xin ông bà thứ lỗi." Lời ngắn, nói xong là đủ.
Không cần làm lễ giải. Bát vỡ không phải điềm gì. Không cần cúng giải, không cần mời thầy. Việc thay bát mới làm theo các bước bình thường trong vài ngày tới.
Ghi lại nguyên nhân. Nếu vỡ do chân hương cháy bùng, lần sau rút bớt chân hương định kỳ; nếu do va chạm, xem lại chỗ đặt, khoảng cách giữa các đồ thờ.
Xử lý bát hương cũ theo các nếp hay gặp
Bát hương cũ được nhiều gia đình đối xử như một món đồ thờ đã dùng, không vứt lẫn rác. Các cách làm hay gặp:
| Cách làm | Lời khấn kèm | Lưu ý |
|---|---|---|
| Gửi về chùa, đền, miếu có nơi nhận đồ thờ cũ | Khấn nôm ở nhà trước khi mang đi; tới nơi hỏi người trông coi | Chỉ gửi khi nơi đó nhận, không để lại tuỳ tiện |
| Giữ lại, cất ở chỗ sạch trong nhà | Không cần khấn thêm | Phù hợp với bát cổ, bát có giá trị gia truyền |
| Bát vỡ: gói lại, chôn ở chỗ đất sạch trong vườn | Một câu nôm khi chôn | Không chôn ở lối đi, gần giếng nước |
| Bát cũ còn lành: dùng lại cho ban phụ | Khấn khi đặt ở ban mới | Tuỳ nếp nhà, có nhà không dùng lại |
Không thả bát hương, tro hương xuống sông, hồ, ao. Việc ấy gây ô nhiễm, nhiều nơi đã có quy định cấm thả đồ cúng xuống nguồn nước. Xử lý đồ thờ cũ nói chung có bài riêng cùng danh mục.
Bát hương ở các ban khác: đổi lời thế nào
Lời khấn thay bát hương ở ban thần linh, Thần Tài, ban Phật giữ bố cục như trên, chỉ đổi phần kính lạy và một vài lưu ý:
| Ban thờ | Phần kính lạy | Lưu ý |
|---|---|---|
| Ban thần linh (Thổ công, Táo quân) | "Con lạy trời đất, con lạy ngài Thổ công, ngài Táo quân và các vị thần linh cai quản ngôi nhà này" | Khấn trước ban gia tiên nếu thay cùng lúc |
| Ban Thần Tài, Thổ Địa | "Con lạy ngài Thần Tài, ngài Thổ Địa" | Bát nhỏ, thường đặt sát đất |
| Ban Phật | Lời ngắn, kính lạy đức Phật theo cách nhà mình quen | Không vàng mã; hỏi nhà chùa nếu có thầy hướng dẫn |
| Ban thờ người mới mất | "Con lạy hương linh (quan hệ, họ tên)" | Thường hỏi ý người lớn trong họ trước |
Thay bát hương Thần Tài cũng có bài riêng ở chuyên đề đồ thờ trong hệ, nói về chọn bát và xử lý tượng, bát cũ. Phần lời khấn dùng bố cục ở bài này là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Bát hương bị nứt nhẹ có cần thay ngay không?
Vết nứt nhỏ ở men chưa ăn vào thân bát có thể theo dõi thêm. Nếu nứt xuyên thân hoặc ở chân bát, nên thay sớm, vì bát có thể vỡ khi chân hương cháy nóng. Quyết định là ở sự an toàn, không ở lời giải đoán nào.
Có phải chọn ngày để thay bát hương không?
Một số gia đình chọn ngày, nhiều gia đình thay vào ngày mùng một, ngày rằm hoặc ngày tiện nhất. Việc xem ngày thuộc chuyên đề khác; lời khấn chỉ cần ghi đúng ngày âm lịch hôm thay.
Ai nên đứng khấn và thay bát hương?
Thường là người chủ việc thờ cúng trong nhà. Nếu nhờ người lớn trong họ hoặc người quen việc bốc bát hương, gia chủ vẫn nên tự đứng khấn, người được nhờ làm phần tay chân.
Thay bát hương có cần làm mâm cỗ không?
Không cần. Phần lớn gia đình chỉ dâng hương, hoa, nước, hoa quả. Nhà nào muốn làm mâm cơm thì làm vào ngày an vị bát mới, mâm lễ có hướng dẫn ở chuyên đề lễ cúng.
Thay bát hương rồi có cần khấn báo thần linh không?
Nếu chỉ thay bát hương gia tiên, nhiều nhà không khấn ở ban thần linh. Nếu thay cả bát ở ban thần linh, khấn ở ban ấy trước, theo phần kính lạy ở bảng trên.