Khi thay bàn thờ hoặc đồ thờ mới, nhiều gia đình khấn xin phép trước khi tháo dỡ đồ cũ, khấn mời ông bà an vị khi đồ mới đã bày xong, và khấn một câu tạ khi hoá hoặc gửi đồ thờ cũ đi. Bát hương thường được giữ nguyên trong lần thay này; nếu phải thay cả bát hương thì dùng lời khấn thay bát hương, đã có bài riêng cùng danh mục.
Bài này đưa bố cục và bản khấn nôm cho ba lần khấn, bảng phân loại đồ thờ cũ món nào hoá được, món nào nên gửi hay giữ lại, và những điều cần nhớ về an toàn khi hoá. Chọn bàn thờ, đồ thờ mới và cách bày biện thuộc chuyên đề đồ thờ trong hệ; ở đây chỉ bàn lời khấn và cách khấn.
Sách văn khấn cổ truyền không in bài riêng cho từng việc thay đồ thờ. Phần lớn người ta khấn nôm, dựa trên bố cục chung của mọi lời khấn gia tiên. Bản khấn dưới đây là bản tham khảo, gia đình có lời quen dùng thì theo lời ấy.
Thay đồ thờ gồm những gì và khác thay bát hương ở đâu
Đồ thờ trên một bàn thờ gia tiên thường có bàn thờ hoặc kệ thờ, ảnh thờ, bài vị (nhiều nhà không có), đôi chân nến hoặc đèn, lọ hoa, mâm bồng, chén nước, đỉnh đồng, hạc, ống hương. Thay đồ thờ có thể là thay một món (lọ hoa vỡ, chén sứt), thay cả bộ (đổi từ đồ sứ sang đồ đồng), hoặc thay luôn bàn thờ khi gỗ mục, khi chuyển nhà, khi đổi kiểu bàn thờ treo.
Thay một món nhỏ như chén nước, lọ hoa, phần lớn gia đình không khấn, hoặc chỉ thắp nén hương báo một câu. Lời khấn đầy đủ thường dành cho lần thay bàn thờ hoặc thay cả bộ đồ thờ, vì khi đó bát hương, ảnh thờ phải tạm nhấc ra, gian thờ có một khoảng thời gian trống.
Khác với thay bát hương, thay đồ thờ không động tới tro và cốt bát hương. Bát hương chỉ được nhấc ra đặt tạm, rồi đặt về chỗ trên bàn thờ mới. Nếu gia đình muốn thay luôn bát hương cho đồng bộ, việc ấy làm sau, với lời khấn riêng; nhiều người lớn tuổi khuyên không gộp nhiều việc lớn vào một buổi để tránh vội vàng.
Bố cục lời khấn thay đồ thờ
Lời khấn xin thay và lời khấn an vị dùng chung bố cục, chỉ khác ở phần trình việc:
- Kính lạy ông bà tổ tiên, các cụ nội ngoại họ (…); nhà có thờ người mới mất thì nhắc tên.
- Xưng danh người đứng khấn và địa chỉ.
- Ngày âm lịch hôm làm lễ, tên năm can chi.
- Trình việc: bàn thờ, đồ thờ đã cũ (mục, nứt, hỏng, không còn hợp với gian thờ mới), con cháu xin thay mới; nói rõ thay những gì.
- Lời xin: xin ông bà cho phép, thứ lỗi vì phải dời đồ thờ; khi đồ mới đã bày xong thì kính mời ông bà an vị, chứng giám.
- Kết: con xin cảm tạ.
Câu "nói rõ thay những gì" giúp lời khấn có đầu có đuôi, và cũng là lời nhắc cho chính người làm. Thay ảnh thờ thì nói thay ảnh của ai, thay bàn thờ thì nói thay bàn thờ, không cần kể từng món nhỏ.
Bản khấn nôm xin thay và lời an vị
Bản xin thay, đọc trước khi tháo dỡ, chữ trong ngoặc là phần điền:
"Con lạy ông bà tổ tiên, các cụ nội ngoại họ (…).
Con là (họ tên), ở tại (địa chỉ). Hôm nay ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch.
Bàn thờ (đồ thờ) thờ ông bà đã (cũ, mục, hỏng), con cháu thành tâm sắm bàn thờ (bộ đồ thờ) mới, xin phép ông bà cho được thay.
Trong lúc thay, con phải tạm dời bát hương, ảnh thờ, có điều gì sơ suất, con xin ông bà thứ lỗi.
Con xin cảm tạ."
Khi bàn thờ mới đã kê vững, bát hương và ảnh thờ đã đặt lại, đồ thờ mới đã bày, thắp hương và khấn an vị: "Con lạy ông bà tổ tiên, các cụ nội ngoại họ (…). Con là (họ tên). Hôm nay con cháu đã thay bàn thờ (đồ thờ) mới, bày biện lại trang nghiêm. Con thành tâm dâng hương hoa, kính mời ông bà an vị, chứng giám lòng thành. Con xin ông bà phù hộ cho cả nhà bình an. Con xin cảm tạ."
Nếu thay bàn thờ cùng ngày với bao sái cuối năm, nhiều gia đình gộp: khấn xin bao sái và thay đồ thờ trong một lời, khấn an vị một lần khi xong cả hai việc.
Ở bàn thờ có cả ban thần linh, nếu thay đồ thờ cả hai nơi, khấn ở ban thần linh trước rồi tới gia tiên. Phần kính lạy ban thần linh đổi thành "Con lạy trời đất, con lạy ngài Thổ công, ngài Táo quân và các vị thần linh cai quản ngôi nhà này", phần trình việc giữ như trên.
Thay ảnh thờ: những trường hợp hay gặp
Ảnh cũ bạc màu, in lại. Thắp hương báo: "con xin in lại ảnh thờ (quan hệ, tên) cho rõ nét". Ảnh cũ nhiều nhà giữ lại trong album gia đình chứ không hoá, vì đó cũng là kỷ vật.
Đổi khung ảnh. Phần lớn gia đình chỉ thắp hương báo một câu, không cần lễ. Khung cũ còn tốt có thể dùng lại cho việc khác hoặc xử lý như đồ gia dụng thường.
Thay ảnh khác của cùng một người. Có khi con cháu tìm được ảnh đẹp hơn, đúng thần thái hơn. Lời khấn nói rõ lý do, xin phép thay; ảnh cũ cất giữ.
Thêm ảnh người mới mất lên bàn thờ chung. Đây là việc gắn với các lễ sau tang, thường có người lớn trong họ hướng dẫn và lời khấn riêng ở danh mục văn khấn tang lễ và mộ phần.
Ảnh thờ bị rơi vỡ kính. Gom mảnh kính cẩn thận, đặt tạm ảnh ở chỗ cũ, thắp hương báo một câu rồi thay kính sớm. Không có lời giải đoán nào đáng tin về chuyện ảnh rơi; thường là do đinh treo, gió hoặc va chạm.
Đồ thờ cũ: món nào hoá, món nào gửi, món nào giữ
Không phải món đồ thờ cũ nào cũng hoá được. Bảng dưới gom cách làm hay gặp theo chất liệu, để việc xử lý vừa giữ lễ vừa an toàn:
| Loại đồ thờ cũ | Cách làm hay gặp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Bàn thờ, kệ thờ gỗ | Hoá ở nơi rộng, hoặc tháo rời rồi hoá từng phần; có nhà gửi chùa nếu chùa nhận | Gỗ sơn, gỗ ép cháy ra khói độc, không hoá trong khu dân cư đông |
| Đồ giấy, vải: tấm phủ, giấy đỏ lót, hoa giả | Hoá cùng lần hoá vàng | Hoa nhựa không hoá, bỏ riêng |
| Đồ sứ: lọ hoa, chén, mâm bồng | Còn lành: giữ lại hoặc gửi nơi nhận; vỡ: gói kỹ, chôn ở đất sạch | Không hoá được, không thả sông hồ |
| Đồ đồng: chân nến, đỉnh, hạc | Giữ lại, gửi chùa, đền nếu nơi đó nhận | Đồ đồng bền, nhiều nhà truyền cho con cháu |
| Đèn thờ điện, đèn LED | Xử lý như đồ điện tử thường | Không hoá, không chôn |
| Tượng, bài vị | Hỏi người lớn trong họ, nhà chùa; nhiều nơi có nếp riêng | Không tự ý hoá bài vị khi chưa hỏi |
Đồ thờ còn lành và có giá trị, nhiều gia đình giữ lại hoặc dùng cho bàn thờ phụ. Việc gửi đồ thờ cũ về chùa, đền chỉ nên làm khi nơi đó nhận; để lại tuỳ tiện ở gốc cây, sân đình làm khổ người trông coi.
Lời khấn khi hoá hoặc gửi đồ thờ cũ
Trước khi hoá bàn thờ cũ hoặc mang đồ thờ cũ đi gửi, nhiều gia đình thắp hương ở bàn thờ mới, khấn một câu tạ: "Con lạy ông bà tổ tiên. Bàn thờ (đồ thờ) cũ đã thờ ông bà bao năm, nay con cháu thay mới, con xin phép được hoá (gửi về chùa …) cho trang trọng. Con xin cảm tạ." Lời này mang ý cảm ơn món đồ đã dùng bao năm, không mang ý xin giải điều gì.
Khi hoá, người làm đứng trước chậu hoá, có nhà chắp tay nói nhẩm một câu ngắn như trên rồi mới châm lửa. Khi gửi đồ ở chùa, đền, việc khấn ở đó theo hướng dẫn của người trông coi, thường chỉ là một nén hương và một lời nôm ngắn.
Gia đình theo đạo Phật, có thầy hướng dẫn, đôi khi được nhà chùa nhận cả đồ thờ cũ và bàn thờ cũ. Hỏi trước, mang tới đúng giờ chùa hẹn, và đừng đặt nhà chùa vào thế khó khi chùa không có chỗ chứa.
Với những món như bài vị, tượng, khám thờ cổ, nhiều dòng họ có nếp riêng và có khi đó là hiện vật có giá trị lịch sử của gia đình. Trước khi xử lý, bạn nên hỏi người lớn trong họ, xem có ai muốn giữ lại không. Một món đồ thờ đã qua ba bốn đời, giữ lại trong nhà thờ họ hay tủ kỷ vật thường được con cháu đời sau cảm ơn nhiều hơn là hoá đi.
An toàn khi hoá đồ thờ cũ
Hoá bàn thờ gỗ lớn hơn nhiều so với hoá vàng ngày rằm. Mấy điều nên làm:
- Hoá ở chỗ rộng, quang, xa nhà, xa dây điện, xa đống rơm, xa xe máy và bình gas. Ở thành phố, căn hộ chung cư thì không hoá trong nhà, ban công hay hành lang; hỏi ban quản lý nơi được phép, hoặc tháo rời và mang về quê, về chùa.
- Tháo bàn thờ thành từng tấm, bỏ đinh, ốc, phụ kiện kim loại ra trước.
- Hoá từng ít một trong thùng hoặc chậu kim loại; không đổ dầu, xăng để mồi lửa.
- Luôn có người trông, có sẵn xô nước hoặc bình chữa cháy nhỏ; không để trẻ nhỏ lại gần.
- Chờ lửa tắt hẳn, tro nguội, rồi mới thu dọn. Tro rải gốc cây hoặc đổ ở chỗ đất sạch.
Gỗ ép, gỗ sơn công nghiệp khi cháy sinh khói hại. Nếu bàn thờ cũ làm từ loại vật liệu ấy, nhiều gia đình chọn tháo rời, bọc lại và xử lý như đồ gỗ cũ theo quy định thu gom của địa phương, kèm lời khấn tạ ở nhà; cách ấy giữ được lễ mà không hại ai.
Câu hỏi thường gặp
Thay đồ thờ có bắt buộc phải khấn không?
Không bắt buộc. Thay món nhỏ như chén nước, lọ hoa thì nhiều gia đình không khấn. Thay bàn thờ hay cả bộ đồ thờ thì phần lớn gia đình khấn vì phải động tới bát hương, ảnh thờ.
Có cần thay đồ thờ mỗi năm không?
Không cần. Đồ thờ còn tốt thì dùng lâu dài, lau dọn kỹ dịp cuối năm là đủ. Có gia đình dùng một bộ đồ đồng qua nhiều đời. Thay hay không là chuyện đồ còn dùng được hay không.
Bàn thờ cũ có bán lại được không?
Một số gia đình bán bàn thờ cũ còn tốt cho người cần, nhất là bàn thờ gỗ quý. Phần lớn người ta làm lễ tạ trước khi bán. Đây là lựa chọn riêng; nhiều nhà khác vẫn muốn hoá hoặc gửi chùa.
Thay bàn thờ có phải thay luôn bát hương không?
Không. Bát hương thường được giữ nguyên và đặt sang bàn thờ mới. Nếu muốn thay bát hương, làm vào một buổi khác với lời khấn riêng cho việc thay bát hương.
Đồ thờ cũ của người đã mất trong nhà có xử lý như vậy không?
Đồ thờ trên bàn thờ người mới mất thường gắn với các lễ sau tang và giỗ hết. Việc thay, gộp bàn thờ vào thời điểm ấy nên hỏi người lớn trong họ, nhà chùa hoặc người hướng dẫn tang lễ của gia đình.