Lễ đầy tháng của bé thường có hai lời khấn: một lời ở bàn lễ dâng Mười hai bà Mụ và Đức Ông để cảm tạ việc sinh nở, một lời ở bàn thờ gia tiên để báo cháu tròn tháng và trình tên. Thứ tự hai phần không thống nhất giữa các nhà. Lời khấn có thể đọc theo khung văn khấn cổ truyền hoặc khấn nôm, miễn đủ ý.
Bài này đưa bố cục của từng lời khấn, khung câu theo khuôn văn khấn thường gặp, giải nghĩa vài chữ khó và chỉ ra những chỗ hay điền sai, nhất là ngày sinh âm lịch và tên bé. Mâm cúng đầy tháng và chuyện bé trai, bé gái tính ngày khác nhau có bài riêng ở chuyên mục lễ cúng; ở đây chỉ bàn phần lời.
Đầy tháng khấn những ai, theo thứ tự nào
Theo tập quán phổ biến ở cả ba miền, lễ đầy tháng là lễ cúng mụ lớn nhất trong năm đầu của bé. Mâm dâng các bà Mụ thường được bày ở một bàn riêng, kê giữa nhà hoặc gần cửa chính. Lời khấn ở bàn này hướng tới Mười hai bà Mụ, Đức Ông và nhiều nhà thêm câu kính lạy các vị thần linh cai quản trong nhà.
Lời khấn thứ hai đọc ở bàn thờ gia tiên. Nội dung là báo cháu đã tròn tháng, trình tên và xin tổ tiên phù hộ. Ở nhiều nhà miền Bắc, phần gia tiên làm trước vì "có tổ tiên mới có cháu"; ở nhiều nhà miền Nam, phần cúng mụ làm trước vì đó là lễ chính của ngày. Cả hai cách đều có nhà theo, không cách nào sai.
Nhà có ban thần linh riêng (Thổ công, Táo quân) thì nhiều người thắp thêm một nén ở đó trước tiên, lời khấn chỉ vài câu báo nhà có việc vui. Phần này tuỳ nếp, không bắt buộc. Nếu nhà chỉ có một bàn thờ, bạn đứng một chỗ khấn lần lượt, hoặc gộp tất cả vào một lời khấn có hai đoạn.
Người đứng khấn thường là bà nội hoặc mẹ của bé. Mẹ đã khoẻ thì nhiều nhà để mẹ bế con đứng bên cạnh trong lúc bà khấn, rồi mẹ vái theo. Bố của bé có thể khấn ở bàn thờ gia tiên.
Bố cục hai lời khấn
Đặt hai lời khấn cạnh nhau sẽ thấy chúng chung một khung, chỉ khác người được kính lạy và phần xin:
| Phần | Khấn bà Mụ | Khấn gia tiên |
|---|---|---|
| Mở đầu | Niệm Nam mô A Di Đà Phật (ba lần), tuỳ nhà | Niệm Nam mô A Di Đà Phật (ba lần), tuỳ nhà |
| Kính lạy | Mười hai bà Mụ, Đức Ông, chư vị Tôn thần trong nhà | Tổ khảo, Tổ tỷ, Bá thúc, Cô di, hương linh gia tiên họ (…) |
| Xưng danh | Tín chủ (họ tên), ngụ tại (địa chỉ) | Tín chủ (họ tên), ngụ tại (địa chỉ) |
| Trình việc | Cháu (tên) sinh ngày (…) âm lịch, nay đầy tháng | Cháu (tên) tròn tháng, xin trình tên với tổ tiên |
| Lời xin | Cảm tạ các bà, xin cho cháu ăn ngoan ngủ yên | Xin tổ tiên đón nhận, phù hộ cho cháu lớn khôn |
| Kết | Lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám | Lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám |
Phần "lời xin" là chỗ khác nhau rõ nhất. Với các bà Mụ, lời khấn cảm ơn việc đã qua và xin cho những việc nhỏ trước mắt như bú, ngủ, cười. Với tổ tiên, lời khấn là giới thiệu một người mới trong họ.
Có nhà ghép hai lời làm một, đọc ở bàn bà Mụ trước rồi quay sang bàn thờ tổ tiên đọc tiếp phần trình tên. Cách ghép này hợp với nhà chật, chỉ có một bàn thờ; ý của hai phần vẫn giữ nguyên.
Khung lời khấn bà Mụ ngày đầy tháng
Lời khấn đầy tháng có khá nhiều bản lưu hành, câu chữ khác nhau ở phần kính lạy và phần xin. Khung dưới đây giữ các ý chung của những bản thường gặp, đi theo khuôn văn khấn cổ truyền; chữ trong ngoặc là phần điền:
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy Mười hai bà Mụ, Đức Ông và chư vị Tôn thần cai quản trong nhà.
Tín chủ con là: (họ tên), ngụ tại: (địa chỉ).
Hôm nay là ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch.
Vợ chồng con (tên bố mẹ bé) sinh được cháu (trai/gái) đặt tên là (tên bé), sinh ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch.
Nay cháu được đầy tháng, chúng con thành tâm sắm sửa hương hoa, lễ vật kính dâng trước án, cảm tạ các bà đã cho cháu được mẹ tròn con vuông.
Cúi xin các bà phù hộ cho cháu ăn ngoan ngủ yên, hay ăn chóng lớn, mẹ cháu mạnh khoẻ.
Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Một số bản kể việc từng bà dạy cháu (dạy bú, dạy cười, dạy lẫy…), có bản thêm lời xin cho cháu "mát tay mát chân". Các ý ấy đều có thể thêm vào phần xin bằng lời của nhà mình. Điều không nên làm là chép thêm danh hiệu, tên các vị mà mình không rõ nguồn; giữ cách gọi chung là đủ.
Lời khấn gia tiên và phần trình tên bé
Ở bàn thờ tổ tiên, lời khấn đi theo khuôn văn khấn gia tiên quen thuộc. Khác biệt nằm ở đoạn trình việc: báo cháu tròn tháng, đọc tên, ngày sinh, và xin cho cháu được ghi nhận trong họ. Một khung thường dùng:
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con kính lạy các cụ Tổ khảo, Tổ tỷ, Bá thúc, Cô di và hương linh gia tiên họ (…) nội ngoại.
Tín chủ con là: (họ tên), ngụ tại: (địa chỉ).
Hôm nay là ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch, nhân ngày đầy tháng của cháu (họ tên đầy đủ của bé), con của (tên bố mẹ bé), sinh ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch.
Con cháu thành tâm sắm lễ, thắp nén hương thơm, kính cáo tổ tiên, xin cho cháu được nhận tên là (họ tên bé), làm con cháu trong họ (…).
Cúi xin tổ tiên chứng giám, phù hộ cho cháu mạnh khoẻ, lớn khôn, cả nhà hoà thuận.
Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Ở nhà có gia phả, lễ đầy tháng hay đi kèm việc ông nội hoặc trưởng họ ghi tên cháu vào sổ. Phần đó là việc của họ tộc, không thuộc lời khấn; lời khấn chỉ cần trình tên rõ ràng. Nếu tên đã được làm giấy khai sinh, đọc đúng như giấy để tránh lệch chữ giữa lời khấn và sổ sách.
Giải nghĩa vài chữ hay gặp
Tín chủ. Người chủ lễ, đứng ra dâng lễ và thưa. Chữ "tín" là lòng tin, "chủ" là người đứng đầu việc lễ; người nghe hiểu là "người đang khấn đây".
Kính cáo. Kính cẩn báo cho biết. Đây là chữ cho đoạn trình việc, cho thấy con cháu báo một tin, không phải xin điều gì.
Mẹ tròn con vuông. Thành ngữ chỉ việc sinh nở suôn sẻ, cả mẹ và con bình an. Chữ này đúng với cả lễ đầy cữ và đầy tháng.
Chứng giám. Chứng kiến và soi xét lòng thành. Câu kết "lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám" nghĩa là lễ vật đơn sơ nhưng lòng thật, xin được chứng cho.
Hương linh. Cách gọi kính trọng người đã khuất trong văn khấn gia tiên. "Hương linh gia tiên" là ông bà tổ tiên nói chung.
Bá thúc, cô di. Các bác, các chú, các cô, các dì trong họ đã khuất. Câu kính lạy gọi rộng như vậy để mời cả những người không trực tiếp là ông bà của bé.
Bản khấn nôm cho lễ đầy tháng
Nếu đọc văn cổ thấy ngượng, bạn có thể khấn nôm bằng lời của mình. Một bản gợi ý cho bàn lễ bà Mụ và một bản cho bàn thờ gia tiên:
- Bàn bà Mụ: "Con lạy Mười hai bà Mụ, lạy Đức Ông. Con là (họ tên), ở (địa chỉ). Hôm nay ngày (…) tháng (…) âm lịch, cháu (tên bé) tròn một tháng. Gia đình con có mâm lễ nhỏ cảm tạ các bà đã cho cháu ra đời bình an. Xin các bà cho cháu ăn ngoan ngủ yên, chóng lớn, mẹ cháu khoẻ mạnh. Con xin cảm tạ."
- Bàn gia tiên: "Con lạy ông bà tổ tiên họ (…). Hôm nay cháu (tên bé), con của (tên bố mẹ), tròn một tháng. Con xin trình tên cháu là (họ tên đầy đủ), xin ông bà nhận cháu là con cháu trong nhà, phù hộ cho cháu mạnh khoẻ, lớn khôn. Con xin cảm tạ."
- Khấn xong vái ba vái, chờ hương cháy được khoảng một phần ba hoặc theo nếp nhà rồi mới hạ lễ.
Ghi trước hai đoạn này ra giấy là cách đơn giản để không vấp. Bạn không cần thuộc lòng; đọc chậm, rõ là đủ.
Những lỗi hay gặp khi điền văn khấn đầy tháng
Ghi ngày dương cho ngày sinh của bé. Lời khấn ghi ngày khấn theo âm lịch thì ngày sinh cũng nên ghi theo âm lịch để thống nhất. Nhà quen dùng dương lịch có thể đọc cả hai, ví dụ giả định "sinh ngày 2 tháng Giêng năm Đinh Mùi, tức ngày 7/2/2027".
Nhầm năm âm lịch cho bé sinh gần Tết. Bé sinh ngày 1/2/2027 dương lịch vẫn thuộc năm Bính Ngọ, vì Tết Đinh Mùi đến 6/2/2027 mới tới. Đây là chỗ sai phổ biến nhất trong lời khấn của các bé sinh tháng Một, tháng Hai dương lịch.
Đọc tên bé khác giấy khai sinh. Nếu đã khai sinh, đọc đúng chữ trên giấy. Tên ở nhà có thể đọc thêm sau, "tên gọi ở nhà là (…)".
Quên tên bố mẹ trong phần trình việc. Câu "con của (tên bố mẹ)" giúp lời khấn rõ ràng khi nhà đông cháu. Nhiều người lớn tuổi rất để ý chi tiết này.
Đọc quá nhanh vì bé khóc. Hoàn toàn có thể để mẹ bế bé ra chỗ khác, người khác khấn xong rồi bế bé lại vái. Lời khấn không đòi bé phải ở bên.
Câu hỏi thường gặp
Bé trai và bé gái có khác lời khấn đầy tháng không?
Khung lời khấn giống nhau, chỉ đổi chữ "cháu trai" hoặc "cháu gái". Chuyện tính ngày đầy tháng khác nhau theo giới tính là tập quán từng vùng, nằm ở phần lễ chứ không ở phần lời. Bạn hỏi nếp nhà để biết ngày làm lễ.
Văn khấn đầy tháng có bắt buộc niệm Nam mô A Di Đà Phật không?
Không bắt buộc. Nhiều sách văn khấn in câu niệm ở đầu và cuối theo thói quen dân gian, nhưng nhà không quen có thể bỏ, giữ phần kính lạy và phần trình việc. Lời khấn vẫn đủ ý và trang trọng.
Ông bà ở quê, bố mẹ ở thành phố thì khấn đầy tháng ở đâu?
Thường khấn ở nơi làm lễ. Nếu lễ làm ở thành phố, bố mẹ khấn ở bàn thờ nhỏ của mình và đọc địa chỉ nơi đang ở. Nhiều nhà nhờ ông bà ở quê thắp thêm một nén ở bàn thờ chính để báo tin cùng ngày.
Có cần đọc tên từng bà trong Mười hai bà Mụ không?
Không cần. Tên và việc của từng bà mỗi sách ghi một khác. Gọi chung "Mười hai bà Mụ" là cách phổ biến nhất trong lời khấn của các gia đình, vừa đủ ý vừa tránh đọc sai.
Khấn đầy tháng xong thì hạ lễ lúc nào?
Nhiều nhà chờ hương cháy được một phần hoặc hết một tuần hương rồi vái tạ và hạ lễ. Có nhà hoá vàng mã cúng mụ ngay sau đó. Thời điểm cụ thể theo nếp nhà; nhớ trông nến và tàn hương cẩn thận khi có trẻ nhỏ.
Nếu tên bé chưa chốt vào ngày đầy tháng thì sao?
Có thể đọc tên gọi ở nhà hoặc chỉ đọc "cháu trai, cháu gái của vợ chồng con". Khi tên chính thức đã có, nhiều nhà thắp hương báo lại ở bàn thờ gia tiên vào ngày rằm hoặc mùng một gần nhất.