Phần lớn sách văn khấn cổ truyền không in một bài riêng cho ngày đổ móng; lời khấn hôm ấy thường là một lời trình ngắn, theo bố cục của bài động thổ: kính lạy thần linh nơi khu đất, xưng danh, báo hôm nay đổ móng, xin cho công việc thuận và thợ an toàn. Nhiều gia đình gộp động thổ và đổ móng vào một ngày; khi đó chỉ cần đọc bài động thổ, thêm một câu về việc đổ móng.
Bài này giải thích vì sao có nhà khấn riêng, có nhà không, đưa bố cục năm ý của lời khấn đổ móng, một bản khấn nôm ngắn và những chỗ cần điền. Bài cũng nói tới cách đứng khấn khi công trường đã có máy móc, vì ngày đổ móng thường bận rộn hơn ngày động thổ rất nhiều.
Đổ móng có cần khấn riêng không
Ở nông thôn ngày trước, động thổ và đổ móng thường cách nhau không xa: đào móng xong là xây ngay. Lễ chính là lễ động thổ, còn hôm làm móng chủ nhà thắp nén hương báo là đủ. Ngày nay, nhà phố và nhà nhiều tầng thường đào móng, ép cọc, làm cốt thép mất nhiều ngày, rồi mới tới hôm đổ bê tông móng; nhiều gia đình coi hôm đổ bê tông là một mốc riêng nên làm một lễ nhỏ.
Cũng có gia đình làm lễ động thổ đúng ngày đã chọn nhưng chỉ cuốc tượng trưng, việc đào thật và đổ móng để thợ làm theo tiến độ. Khi đó lời khấn hôm đổ móng giống một lời báo tiếp theo: lễ động thổ đã xin phép, nay báo đã tới phần móng.
Vì không có bản sách in sẵn được dùng thống nhất, bài này không đưa một "bài văn khấn đổ móng chuẩn". Bạn dùng bố cục dưới đây, hoặc đọc lại bài động thổ của gia đình rồi đổi câu nói về việc đang làm. Hai cách đều được nhiều nhà dùng. Văn khấn động thổ bản phổ biến có ở bài riêng cùng danh mục này.
Bố cục năm ý của lời khấn đổ móng
Lời khấn ngày đổ móng, dù đọc theo văn sách hay khấn nôm, thường đi qua năm ý theo thứ tự này:
- Kính lạy. Trời đất, thần linh, Thổ địa, Long mạch cai quản khu đất. Gia đình đọc bài động thổ đầy đủ thì kính lạy thêm Thái Tuế, Thành hoàng, Táo quân như hôm động thổ.
- Xưng danh. Họ tên người đứng khấn, nơi đang ở.
- Ngày và việc. Ngày âm lịch, tên năm; hôm nay đổ móng ngôi nhà tại địa chỉ khu đất. Có thể nhắc lại ngày đã làm lễ động thổ để lời khấn nối liền.
- Dâng lễ và lời xin. Dâng hương hoa lễ vật; xin cho móng nhà chắc chắn, công việc thuận lợi, chủ thợ bình an, xe máy ra vào an toàn.
- Kết. Lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám; vái ba vái.
Năm ý ấy cũng là bố cục chung của mọi lời khấn trình việc ở công trình. Nắm được bố cục thì bạn không phải học thuộc nhiều bài, chỉ cần thay ý thứ ba cho đúng việc của từng mốc.
Bản khấn nôm ngày đổ móng
Dưới đây là một bản khấn nôm tham khảo, độ dài vừa phải để đọc trong lúc thợ đang chờ. Chữ trong ngoặc là phần điền:
"Con lạy trời đất, con lạy các vị thần linh, Thổ địa, Long mạch cai quản khu đất này.
Con là (họ tên), ở (địa chỉ đang ở). Ngày (…) tháng (…) âm lịch, gia đình con đã làm lễ động thổ xin phép làm nhà tại (địa chỉ khu đất). Hôm nay ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch, gia đình con đổ móng ngôi nhà.
Con thành tâm dâng nén hương, lễ mọn, kính báo các vị được biết. Con xin cho móng nhà được vững chắc, công việc hôm nay thuận lợi, thợ thuyền và mọi người trên công trường được bình an.
Con xin cảm tạ."
Nếu hôm đổ móng chủ nhà vắng mặt, người thân thay mặt thì đọc: "Con là (họ tên), thay mặt gia đình (tên chủ nhà)…". Thợ cả hoặc chủ thầu không nên được nhờ khấn thay cho chủ nhà khi họ đang phải lo máy bơm và an toàn; nhờ một người nhà khác hợp hơn.
Gia đình có thói quen đọc văn sách thì có thể dùng lại bài động thổ, đổi câu "nay tín chủ con khởi tạo làm nhà" thành "nay tín chủ con đổ móng làm nhà", và có thể bỏ lời mời Tiền chủ, Hậu chủ nếu đã mời trong lễ động thổ. Dù chọn cách nào, giữ phần xưng danh và ngày tháng cho rõ.
Những chỗ cần điền và cách nói cho hợp từng trường hợp
Ngày đổ móng có nhiều tình huống khác nhau. Bảng dưới gợi ý cách đổi câu ở ý thứ ba của lời khấn:
| Trường hợp | Câu nói về việc đang làm | Ghi chú |
|---|---|---|
| Động thổ và đổ móng cùng ngày | "Hôm nay gia đình con động thổ, đổ móng làm nhà…" | Đọc bài động thổ, thêm chữ "đổ móng" |
| Đổ móng sau động thổ nhiều ngày | "Gia đình con đã động thổ ngày (…), hôm nay đổ móng…" | Nhắc ngày động thổ để lời khấn nối liền |
| Nhà có ép cọc trước | "Hôm nay gia đình con ép cọc, làm móng…" | Ngày ép cọc có nhà làm lễ nhỏ thay cho đổ móng |
| Đổ móng tường rào, nhà phụ | "Hôm nay gia đình con làm móng tường rào (nhà phụ)…" | Lời ngắn, có nhà chỉ thắp hương báo |
| Chủ nhà ở xa, người thân thay mặt | "Con là (tên), thay mặt gia đình (tên chủ nhà)…" | Chủ nhà có thể khấn nôm ở nơi đang ở cùng lúc |
Ngày âm lịch và tên năm đọc như hướng dẫn ở bài động thổ. Tháng nhuận thì thêm chữ "nhuận" sau số tháng. Bạn không cần đọc giờ đổ bê tông trong lời khấn.
Khấn ở đâu khi công trường đã có máy móc
Chọn chỗ đặt lễ an toàn. Không đặt mâm ở lối xe bơm, xe trộn ra vào hay dưới cần bơm. Một tấm ván kê ở mép khu đất, phía không có máy, là chỗ nhiều thợ lâu năm hay chọn.
Khấn trước khi xe vào. Nhiều gia đình làm lễ sớm, trước giờ xe bê tông tới, để thợ không phải chờ và chủ nhà có thời gian đứng khấn chậm rãi. Lễ xong, hương vẫn để cháy ở chỗ an toàn trong lúc thợ làm.
Không đứng trên ván khuôn, cốt thép để khấn. Ván khuôn và lưới thép trông vững nhưng dễ trượt, nhất là sau mưa. Khấn từ mặt đất là đủ, lời khấn không cần đọc ngay trên hố móng.
Hương và vàng mã xa vật liệu. Bao xi măng, bạt che, dầu máy đều ở gần; nếu hoá vàng thì hoá trong chậu kim loại ở chỗ quang, có người trông tới khi tắt hẳn.
Đội mũ bảo hộ khi vào khu vực thi công. Lời cầu bình an cho thợ đi cùng việc chủ nhà làm gương: đội mũ, đi giày, tránh đứng dưới chỗ cẩu vật liệu.
Đổ móng nằm ở đâu trong chuỗi lời khấn khi làm nhà
Một ngôi nhà từ lúc khởi công tới lúc dọn vào thường đi qua vài mốc có thắp hương. Đặt đổ móng vào chuỗi ấy sẽ thấy vì sao lời khấn hôm nay chỉ cần ngắn:
| Mốc | Ý chính của lời khấn | Mức thường gặp |
|---|---|---|
| Động thổ | Xin phép làm động tới đất, mời thần linh và chủ cũ của mảnh đất chứng giám | Lễ chính, đọc bài đầy đủ |
| Đổ móng, ép cọc | Báo đã tới phần móng, xin móng vững, thợ an toàn | Lễ nhỏ hoặc chỉ thắp hương báo |
| Cất nóc, đổ mái | Báo công trình đã lên tới nóc, tạ ơn và xin phần việc còn lại thuận | Lễ vừa, nhiều nhà làm trọng |
| Xây xong, tạ đất | Tạ thần linh đã cho làm xong | Tuỳ nhà, có nhà gộp vào nhập trạch |
| Nhập trạch | Trình báo dọn về ở, mời gia tiên an vị | Lễ chính khi dọn vào |
Nhìn chuỗi này, lời khấn đổ móng giống một lời báo giữa chặng: không cần mời lại đủ các vị như hôm động thổ, không cần tạ như hôm cất nóc. Điều quan trọng là báo đúng việc, đúng ngày và giữ được sự đều đặn từ đầu tới cuối công trình. Bài khấn cất nóc có ở bài riêng cùng danh mục; nhập trạch đã có bài riêng trong hệ.
Khấn báo gia tiên hôm đổ móng
Bàn thờ gia tiên lúc này vẫn ở nhà đang ở, có khi ở nhà thuê hoặc nhà bố mẹ. Sáng hôm đổ móng, nhiều người thắp hương ở đó trước khi ra công trình. Lời khấn chỉ cần mấy câu:
"Con lạy ông bà tổ tiên. Con là (họ tên). Hôm nay ngày (…) tháng (…) âm lịch, gia đình con đổ móng ngôi nhà tại (địa chỉ khu đất). Con xin ông bà chứng giám, phù hộ cho công việc hôm nay được thuận, thợ thuyền bình an. Con xin cảm tạ."
Nếu đang ở nhờ nhà bố mẹ hoặc nhà anh chị, bạn khấn ở bàn thờ của nhà đó, xưng là con cháu trong nhà. Người ở trọ, chưa có bàn thờ, thì một nén hương và một lời nôm trước khi đi cũng là cách nhiều người trẻ chọn. Không có cách nào là bắt buộc; lời báo gia tiên trước hết là để chính mình thấy việc lớn của gia đình được làm có đầu có đuôi.
Những câu hỏi hay gặp quanh lời khấn hôm đổ móng
Nhiều người băn khoăn có cần khấn lại gia tiên hôm đổ móng không. Phần lớn gia đình thắp hương ở bàn thờ nhà đang ở và báo một câu ngắn, giống hôm động thổ. Không làm cũng là bình thường, nhất là khi lễ động thổ đã báo đầy đủ.
Một băn khoăn khác là có cần đọc lại cả bài văn khấn dài. Không có quy định nào như vậy. Nhiều người lớn tuổi khuyên chọn cách đọc mà mình đọc được rõ ràng, chậm rãi. Một lời khấn nôm năm ý, nói đúng tên, đúng nơi, đúng việc, theo cách hiểu phổ biến không kém gì một bài văn sách dài.
Cuối cùng, có gia đình hỏi khi trời mưa mà bê tông đã đặt thì làm sao. Bạn có thể làm lễ dưới mái che tạm ở mép khu đất, lời khấn giữ nguyên. Việc có đổ bê tông khi mưa hay không là việc kỹ thuật của đội thợ và kỹ sư, nên quyết theo họ, không quyết theo ngày giờ đã khấn.
Câu hỏi thường gặp
Có sách văn khấn nào in bài riêng cho lễ đổ móng không?
Một số sách và trang mạng có in bài gọi là văn khấn đổ móng, nhưng phần lớn chỉ là bài động thổ đổi một vài câu. Vì vậy gia đình dùng bài động thổ của nhà mình, đổi câu về việc đang làm, là cách gần với sách cổ truyền nhất.
Đổ móng có bắt buộc phải bày mâm lễ không?
Không có gì bắt buộc. Nhiều gia đình chỉ thắp nén hương, đặt đĩa hoa quả ở mép khu đất và khấn nôm. Gia đình muốn làm trọng hơn thì bày mâm như hôm động thổ; chi tiết mâm lễ có ở chuyên đề lễ cúng theo dịp.
Chủ nhà ở xa có khấn từ xa được không?
Nhiều gia đình làm như vậy: người thân ở công trình thắp hương và khấn thay mặt, còn chủ nhà thắp hương ở bàn thờ nơi mình đang ở, khấn nôm báo việc đổ móng. Lời khấn nói rõ ai thay mặt ai là được.
Đổ móng xong có cần khấn tạ không?
Thường không cần một lễ tạ riêng sau đổ móng. Lời tạ chung để tới khi xây xong, qua lễ tạ đất hoặc lễ nhập trạch. Một số gia đình thắp hương cảm tạ ngay chiều hôm đổ móng nếu mọi việc suôn sẻ, đó là tuỳ nếp nhà.
Thợ có cần đứng cùng lúc chủ nhà khấn không?
Không cần. Ngày đổ móng thợ thường bận chuẩn bị máy, kiểm tra ván khuôn. Chủ nhà khấn xong mời thợ cả thắp một nén hương nếu họ muốn; nhiều đội thợ có thói quen riêng của nghề và sẽ tự làm phần của mình.