Lễ tạ Long mạch, nhiều nơi gọi là tạ đất hay tạ mạch, là lễ gia đình kính lạy các vị thần đất sau khi đã đào bới, xây sửa trên mảnh đất của mình, để cảm tạ và tạ lỗi vì đã làm động đất đai. Lời khấn theo khung văn khấn thần linh: kính lạy Hoàng thiên Hậu thổ, Thành hoàng, Thổ địa Long mạch Tôn thần, các vị thần đất năm phương; xưng danh, địa chỉ, ngày; kể việc đã làm; dâng lễ; xin chứng giám.
Vì dịp tạ mạch mỗi nhà một khác, bài này đưa bố cục, danh xưng hay gặp, chỗ cần điền và một bản khấn nôm, không chép một bài dài như "bản chuẩn". Lễ tạ đất cuối năm của miền Bắc nằm trong mục văn khấn dịp Tết; lễ động thổ, cất nóc ở mục xây sửa nhà. Mâm tạ đất là chuyên đề lễ vật, có bài riêng ở hệ.
Long mạch trong văn khấn: một chữ, hai lớp nghĩa
Trong phong thủy dân gian, long mạch là mạch đất, đường đi của thế đất mà người xưa ví như con rồng uốn lượn. Đó là một khái niệm của thuật xem đất, có bài riêng ở site phong thủy của hệ. Trong văn khấn thì khác: "Long mạch" được nhắc đến như một vị thần, hoặc như phần đi kèm Thổ địa, thành cụm "Thổ địa Long mạch Tôn thần", ý là vị thần coi giữ đất đai và mạch đất của nơi mình ở.
Vì vậy khi đọc văn khấn, bạn không cần hiểu hết thuật phong thủy mới khấn được. Chỉ cần biết rằng câu kính lạy Long mạch là lời kính lạy phần đất mình đang sống trên đó, theo cách nhìn của người xưa: đất có thần coi giữ, đào bới hay xây dựng thì nên thưa trước, làm xong thì tạ.
Ý "tạ" trong lễ tạ mạch có hai nghĩa: cảm tạ, vì đất đã cho gia đình chỗ ở, chỗ làm ăn; và tạ lỗi, vì trong lúc làm nhà đã đào móng, đóng cọc, khoan giếng, làm động đến đất. Đây là cách người xưa bày tỏ sự kính trọng với nơi mình sống, không phải lời thú tội.
Nói vậy để thấy lễ tạ Long mạch không mang ý doạ nạt. Nhà không làm lễ này cũng không có gì phải lo; nhà làm thì để lòng mình yên và giữ nếp của cha ông.
Những dịp nhiều nhà làm lễ tạ Long mạch
Theo tập quán, lễ tạ Long mạch hay được làm vào những dịp dưới đây. Không có lịch cố định; nhà bạn làm dịp nào là tuỳ nếp nhà và ý người lớn:
- Sau khi xây xong nhà: móng đã đào, cọc đã đóng, nhà đã dọn vào ở; nhiều nhà làm lễ tạ mạch trước hoặc sau lễ nhập trạch ít hôm.
- Sau khi làm bể ngầm, hầm, giếng khoan: những việc đào sâu xuống đất, nhiều nhà khấn tạ khi xong việc.
- Sau khi sửa lớn: nâng nền, đập bỏ móng cũ, làm lại sân vườn.
- Cuối năm (miền Bắc): lễ tạ đất định kỳ, gắn với dịp Tết; lời khấn xem bài riêng trong mục văn khấn dịp Tết.
- Khi đã ở lâu năm: có nhà làm lễ tạ đất sau năm năm, mười năm ở một nơi, như một lần cảm tạ.
- Trước khi rời nhà để chuyển đi hoặc bán nhà: có nhà khấn một lời tạ đất trước khi đi; lời khấn chuyển bát hương ở nhà cũ có ở bài nhập trạch của hệ.
Những dịp trên không loại trừ nhau. Nhà vừa xây xong lại sắp Tết có thể làm gộp một lễ, trong lời khấn nói rõ cả hai ý: tạ việc xây nhà và tạ đất cuối năm.
Các vị thường được kính lạy trong lời khấn tạ mạch
Hoàng thiên Hậu thổ chư vị Tôn thần. Trời đất và các vị thần nói chung, mở đầu lời kính lạy như hầu hết văn khấn thần linh.
Bản cảnh Thành hoàng. Vị thần coi giữ làng, vùng nơi mình ở. Nhiều bản đọc "ngài Bản cảnh Thành hoàng chư vị Đại vương".
Bản xứ Thổ địa Long mạch Tôn thần. Danh xưng trung tâm của lễ tạ mạch. Có bản tách thành "ngài Bản xứ Thổ địa" và "ngài Long mạch Tôn thần", có bản đọc liền. Cả hai đều gặp trong sách.
Bản gia Táo quân. Thần bếp, vị thần trong nhà; nhiều bản đọc đủ danh xưng "Đông trù Tư mệnh Táo phủ Thần quân".
Ngũ phương, Ngũ thổ, Phúc đức Chính thần. Các vị thần đất của năm phương và vị thần phúc đức. Cụm này hay gặp trong các bài khấn tạ đất, động thổ của sách văn khấn in phổ biến.
Tiền chủ, hậu chủ. Những người từng ở trên mảnh đất trước mình. Một số bản có lời mời, giọng nhớ ơn; một số bản không có. Theo nếp nhà.
Bố cục lời khấn tạ Long mạch
Dưới đây là khung tám phần mà bạn có thể dùng cho cả khấn chữ Hán Việt lẫn khấn nôm. Chữ trong ngoặc là chỗ cần điền:
- Câu niệm mở đầu (nếu nhà quen niệm Phật), vái ba vái.
- Kính lạy Hoàng thiên Hậu thổ, Bản cảnh Thành hoàng, Bản xứ Thổ địa Long mạch Tôn thần, Bản gia Táo quân, Ngũ phương Ngũ thổ Phúc đức Chính thần.
- Xưng danh: tín chủ con là (họ tên), cùng toàn gia.
- Địa chỉ: ngụ tại (số nhà, thôn hoặc tổ dân phố, xã hoặc phường, tỉnh hoặc thành phố); ví dụ giả định "thôn (…), xã (…), tỉnh Ninh Bình".
- Ngày: hôm nay là ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch.
- Kể việc: trong thời gian (từ tháng … đến tháng …), gia đình đã (xây nhà, làm bể ngầm, nâng nền…) trên mảnh đất này, có đào bới, làm động đến đất đai; nay việc đã xong.
- Dâng lễ và lời xin: thành tâm sắm lễ, kính mời các vị chứng giám, xin cảm tạ và xin lượng thứ những điều sơ suất; cầu cho gia đình ở yên ổn.
- Kết: lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám; câu niệm kết, vái ba vái.
Phần sáu, kể việc, là chỗ khác nhau giữa các nhà, nên nói cụ thể: làm gì, trong bao lâu. Nhiều người chỉ đọc chung chung "nay việc đã xong", cũng được, nhưng kể rõ thì lời khấn có hồn hơn.
Bản khấn nôm tạ Long mạch
Bản khấn nôm dưới đây đi theo khung trên, là bản tham khảo chứ không phải văn khấn cổ truyền in sách. Bạn đổi phần việc cho đúng với nhà mình:
"Con lạy Trời đất, con lạy các vị thần linh cai quản đất này: ngài Thành hoàng, ngài Thổ địa, ngài Long mạch, ông Táo và các vị thần đất năm phương.
Con là (họ tên), cùng gia đình ở (địa chỉ).
Hôm nay ngày (…) tháng (…) âm lịch, gia đình con sắm lễ mọn, thắp nén hương để tạ đất.
Mấy tháng qua gia đình con (xây nhà, làm bể nước…) trên mảnh đất này, có đào bới, đóng cọc, làm động đến đất đai. Nay việc đã xong, con xin cảm tạ các vị đã cho gia đình con chỗ ở, và xin các vị lượng thứ những điều sơ suất.
Con xin các vị chứng giám, phù hộ cho cả nhà ở yên ổn, mạnh khoẻ.
Con xin cảm tạ."
Nếu muốn mời tiền chủ, thêm một câu sau phần kính lạy: "Con cũng kính mời các vị tiền chủ từng ở trên đất này về chứng giám." Khấn xong, đợi hương cháy một lúc rồi khấn xin hạ lễ bằng một câu ngắn.
"Động long mạch": hiểu sao cho bình thản
Quanh chuyện xây nhà, không ít người nghe câu "đào móng động long mạch" rồi lo lắng mỗi khi trong nhà có chuyện không may. Lời khấn tạ mạch, theo cách hiểu của người xưa, là cách bày tỏ sự kính trọng với đất đai; nó không phải thuốc chữa, cũng không có nghĩa là không làm lễ thì sẽ có chuyện. Bài này không bàn đúng sai của niềm tin ấy, chỉ khuyên giữ sự bình thản.
Có những hiện tượng sau khi xây sửa hay bị gán cho chuyện "động mạch": tường nứt, nền lún, nhà bên cạnh nứt theo, nước ngấm. Đó là những vấn đề kỹ thuật thật, có nguyên nhân thật như nền yếu, móng không đủ, thi công đào sâu sát nhà bên. Gặp những việc này, việc cần làm là mời thợ, kỹ sư có chuyên môn kiểm tra, chứ không phải tìm người làm lễ giải.
Lễ tạ mạch, nếu gia đình làm, nên làm như một nghi thức cảm ơn và khép lại một quãng thời gian xây dựng vất vả. Nhiều nhà mời luôn thợ, hàng xóm đã chịu ồn bụi suốt mấy tháng đến dự bữa cơm sau lễ; cái tình ấy cũng là một phần của lời "tạ".
Nếu ai đó nói nhà bạn phải làm lễ lớn, tốn kém mới "trấn" được long mạch, bạn hoàn toàn có thể từ chối. Lời khấn thành tâm, lễ vật vừa sức là cách nhiều gia đình vẫn làm.
Tạ Long mạch khác các lễ đất đai khác thế nào
Ba bốn lễ liên quan đến đất trong một gia đình hay bị gọi lẫn. Bảng dưới phân biệt theo thời điểm và ý chính của lời khấn:
| Lễ | Thời điểm | Ý chính trong lời khấn | Bài ở đâu |
|---|---|---|---|
| Động thổ | Trước khi bắt đầu đào móng, khởi công | Xin phép được khởi công trên đất | Mục văn khấn xây sửa nhà |
| Tạ Long mạch, tạ đất sau xây | Sau khi đã xây xong, đào bới xong | Cảm tạ, tạ lỗi vì đã động đất, xin ở yên ổn | Bài này |
| Tạ đất cuối năm | Tháng Chạp, gắn với Tết | Cảm tạ một năm, tạ đất định kỳ | Mục văn khấn dịp Tết |
| Nhập trạch | Khi dọn vào nhà mới | Trình báo về ở, xin thần linh và gia tiên chứng giám | Đã có bài riêng ở hệ |
| Cúng đất đai Nam Bộ | Đầu năm, cuối năm hoặc khi có việc, tuỳ nhà | Kính lạy thần đất, cảm tạ, xin bình an mùa màng | Bài riêng trong danh mục này |
Nhiều nhà gộp hai lễ gần nhau vào một buổi, ví dụ tạ mạch và nhập trạch cùng ngày. Khi gộp, lời khấn nói rõ cả hai việc, không cần đọc hai bài riêng rẽ.
Câu hỏi thường gặp
Lễ tạ Long mạch có bắt buộc sau khi xây nhà không?
Không bắt buộc. Đây là nếp của nhiều gia đình, mang ý cảm tạ và tạ lỗi với đất đai sau thời gian xây dựng. Nhà không làm cũng không có gì phải lo. Nhà làm thì nên làm gọn, vừa sức, thành tâm.
Ai đứng khấn lễ tạ Long mạch?
Thường là chủ nhà, người đứng ra xây nhà. Nhà có ông bà còn khoẻ thì nhiều nơi mời ông bà khấn. Người khấn xưng tên mình và nói "cùng toàn gia"; những người khác thắp hương vái sau.
Có cần mời thầy cúng để tạ Long mạch không?
Không cần. Lời khấn tạ mạch theo khung trong bài, gia đình tự khấn được, kể cả khấn nôm. Nếu gia đình muốn mời người quen việc giúp, đó là lựa chọn riêng; không nên để ai thuyết phục làm lễ lớn quá sức.
Đọc "Thổ địa Long mạch Tôn thần" liền hay tách hai vị?
Cả hai cách đều có trong sách văn khấn in phổ biến. Có bản đọc liền thành một danh xưng, có bản kính lạy riêng ngài Thổ địa và ngài Long mạch. Nhà bạn quen cách nào thì giữ; khi khấn nôm thì nói "ngài Thổ địa, ngài Long mạch" cho rõ.
Ở chung cư có cần tạ Long mạch không?
Phần lớn cư dân chung cư không làm lễ này vì không tự đào bới, xây dựng trên đất. Nếu sửa lớn căn hộ, nhiều người chỉ khấn một lời trình báo trước khi sửa và một lời cảm tạ khi xong ở ban thần linh, không cần lễ tạ mạch riêng.
Nhà nứt tường sau khi xây, làm lễ tạ có hết không?
Nứt tường, lún nền là vấn đề kỹ thuật cần thợ và kỹ sư kiểm tra nguyên nhân như nền yếu, móng không đủ, thi công sát nhà bên. Lời khấn là lời bày tỏ của gia đình, không thay thế việc sửa chữa. Hãy kiểm tra kết cấu trước, an toàn của người ở là điều cần lo đầu tiên.