Trước khi chặt một cây lớn, cây lâu năm trong vườn nhà, nhiều gia đình thắp hương khấn một lời: kính lạy trời đất, Thổ địa và các vị thần linh cai quản nơi này; xưng tên, địa chỉ, ngày; nói rõ cây gì, vì sao phải chặt; xin phép và cảm tạ cây đã cho bóng mát, hoa trái. Sách văn khấn in phổ biến hầu như không có bài riêng cho việc này, nên lời khấn thường theo khung chung hoặc khấn nôm.
Bài này đưa bố cục, bản khấn nôm, và phần việc thực tế: cây ở nơi công cộng phải xin phép, chặt cây lớn cần người có nghề vì rủi ro tai nạn rất thật. Bài không tự đặt tên một vị "thần cây" nào, cũng không kể chuyện cây có ma hay chặt cây bị quở. Nhà bạn có nếp riêng, lời riêng thì dùng theo nếp nhà.
Vì sao nhiều nhà khấn trước khi chặt cây lớn
Một cây nhãn, cây mít, cây vải trong vườn có khi do ông bà trồng, đã cho cả nhà quả ngọt mấy chục năm. Một cây đa, cây gạo đầu ngõ là chỗ trẻ con chơi, người lớn ngồi hóng mát. Chặt những cây như vậy không giống nhổ một bụi cỏ; nhiều người thấy cần một lời thưa trước, như một cách chia tay.
Trong cách nhìn của người xưa, đất có thần coi giữ, cây lớn mọc trên đất ấy cũng gắn với đất. Vì vậy lời khấn trước khi chặt cây thường hướng về Thổ địa và các vị thần linh nơi đó: xin phép, nói lý do, cảm tạ. Ở nhiều làng, cây cổ thụ ở đình, chùa, miếu còn được coi là một phần của nơi thờ tự; việc chặt những cây ấy thuộc quyền của làng, của nơi thờ tự, không phải việc của một gia đình.
Quanh cây lớn có nhiều lời kể dân gian khiến người ta e ngại. Bài này không bàn những lời kể ấy. Lời khấn trước khi chặt cây, nếu gia đình làm, nên hiểu là lời biết ơn và xin phép, để lòng yên mà làm một việc có khi rất cần thiết: cây già mục ruột sắp đổ vào nhà, rễ làm nứt móng, cành vươn sát đường dây điện.
Nhà không khấn cũng không sao. Điều không được bỏ là phần an toàn và giấy phép, nói ở một mục riêng bên dưới.
Các trường hợp chặt, dời cây và lời khấn tương ứng
Không phải lần nào đụng đến cây cũng cần một lời khấn như nhau. Bảng dưới gợi ý theo từng trường hợp hay gặp:
| Trường hợp | Lời khấn | Việc cần làm trước |
|---|---|---|
| Cây già, mục ruột, có nguy cơ đổ | Lời khấn xin phép, nói rõ lý do an toàn | Mời người có nghề đánh giá, chặt từng phần |
| Cây vướng chỗ xây nhà, làm đường | Lời khấn xin phép; có thể gộp vào lễ động thổ | Tính hướng đổ, cắt điện nếu gần dây |
| Cây đã chết khô | Nhiều nhà chỉ thưa một câu ngắn | Chặt sớm vì cây chết dễ gãy bất ngờ |
| Bứng cây đi trồng chỗ khác | Lời thưa xin dời cây, giọng nhẹ hơn | Đào bầu rễ, chuẩn bị hố mới |
| Tỉa cành lớn, hạ bớt tán | Thường không cần khấn | Người leo cây phải có dây an toàn |
| Cây trên vỉa hè, đất công | Không tự chặt | Liên hệ chính quyền, đơn vị quản lý cây xanh |
Nếu việc chặt cây nằm trong việc xây nhà mới, lời khấn động thổ ở mục xây sửa nhà có thể nhắc thêm việc chặt cây, không cần làm lễ riêng. Nếu chặt riêng một cây đặc biệt, như cây ông bà trồng, nhiều nhà vẫn muốn có một lời khấn riêng.
Với cây ăn quả còn sai trái, nhiều nhà chọn chặt sau vụ thu hoạch, vừa tiếc của vừa có lứa quả cuối để chia cho họ hàng, hàng xóm.
Kính lạy ai khi khấn trước khi chặt cây
Hoàng thiên Hậu thổ. Câu kính lạy trời đất mở đầu, như mọi lời khấn thần linh.
Bản xứ Thổ địa, Long mạch. Vị thần coi giữ đất nơi cây mọc. Đọc theo khuôn sách "ngài Bản xứ Thổ địa Long mạch Tôn thần", hoặc khấn nôm "ngài Thổ địa, ngài Long mạch".
Các vị thần linh cai quản nơi này. Câu gom an toàn nhất khi bạn không chắc nơi đó có nếp gọi riêng vị nào.
Không tự đặt tên "thần cây". Ở một số nơi có cách gọi riêng vị thần gắn với cây lớn, nhất là cây ở đình, miếu. Nếu nhà bạn chưa có cách gọi do người lớn truyền lại, đừng tự đặt một danh xưng mới; câu gom "các vị thần linh cai quản nơi này" là đủ ý.
Gia tiên. Nếu cây do ông bà trồng, nhiều nhà thắp thêm nén hương ở ban gia tiên, thưa với ông bà việc phải chặt cây và lý do. Lời thưa này là lời kể chuyện nhà, nói bằng lời thường. Ông bà còn sống thì hỏi ý ông bà trước khi quyết; nhiều cây được giữ lại chính nhờ một câu hỏi như vậy, và nếu vẫn phải chặt thì người già cũng nhẹ lòng hơn vì đã được bàn trước.
Bố cục lời khấn trước khi chặt cây
Lời khấn thường đọc ngay dưới gốc cây, trước mâm lễ nhỏ, hoặc ở ban thần linh trong nhà. Bảy phần như sau:
- Câu niệm mở đầu nếu nhà quen niệm; vái ba vái.
- Kính lạy Hoàng thiên Hậu thổ, ngài Bản xứ Thổ địa Long mạch, các vị thần linh cai quản nơi này.
- Xưng danh: tín chủ con là (họ tên), cùng gia đình.
- Địa chỉ: ngụ tại (thôn hoặc tổ dân phố, xã hoặc phường, tỉnh); ví dụ giả định "thôn (…), xã (…), tỉnh Bắc Ninh".
- Ngày: hôm nay ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch.
- Việc: cây (tên cây) ở (vị trí) đã (bao nhiêu năm, ai trồng); nay vì (lý do: cây già sắp đổ, vướng chỗ xây nhà…), gia đình xin phép được chặt (hoặc dời đi trồng ở chỗ khác).
- Lời cảm tạ và kết: cảm tạ cây đã cho bóng mát, hoa trái; xin các vị chứng giám, cho người làm được an toàn; lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám; vái ba vái.
Phần sáu là phần nên nói kỹ nhất. Nói rõ lý do chặt không phải để thanh minh, mà để chính gia đình cùng nhìn lại: việc này có thật cần không, có cách nào giữ cây được không. Nhiều cây đã được giữ lại nhờ một lần cân nhắc như vậy.
Bản khấn nôm trước khi chặt hoặc dời cây
Bản dưới đây là bản tham khảo theo bố cục trên, không phải văn khấn cổ truyền in sách:
"Con lạy Trời đất, con lạy ngài Thổ địa, ngài Long mạch và các vị thần linh cai quản nơi này.
Con là (họ tên), cùng gia đình ở (địa chỉ).
Hôm nay ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch, con thắp nén hương thưa việc nhà.
Cây (tên cây) này do (ông bà, bố mẹ) trồng, đã cho gia đình con bóng mát và hoa trái (bao nhiêu) năm. Nay vì (lý do), gia đình con xin phép được chặt cây (hoặc dời cây đi trồng ở chỗ khác).
Con xin cảm tạ, xin các vị chứng giám, cho người làm việc được an toàn. Con xin cảm tạ."
Khi bứng cây đi trồng chỗ khác, đổi câu cuối thành "xin cho cây được trồng lại yên ổn ở chỗ mới". Khi cây đã trồng lại sống được, nhiều nhà thắp thêm một nén hương báo, coi như lời cảm tạ lần hai.
Đọc xong, đợi hương cháy một lúc. Nhiều nhà để người chặt cây đứng cùng vái một vái trước khi bắt đầu, như một lời chúc an toàn cho người làm.
An toàn và giấy phép: phần không được bỏ
Những điều dưới đây quan trọng hơn mọi lời khấn, vì chặt cây lớn là việc có thể gây tai nạn chết người:
- Mời người có nghề: cây cao, tán rộng, gần nhà, gần đường dây điện thì thuê đội chặt cây có kinh nghiệm, có dây an toàn, có cách hạ từng khúc. Không tự leo cây với cưa máy.
- Dây điện: cây gần đường dây phải báo ngành điện trước; tuyệt đối không tự cắt cành chạm dây.
- Khoanh vùng: giữ trẻ nhỏ, vật nuôi, người qua đường ngoài vùng cây có thể đổ; tính hướng đổ và khoảng cách đủ xa.
- Cây trên đất công: cây trên vỉa hè, đường làng, nơi công cộng thuộc quản lý của chính quyền hoặc đơn vị cây xanh; muốn chặt, hạ phải liên hệ và xin phép, không tự ý chặt.
- Cây ở đình, chùa, miếu, di tích: thuộc nơi thờ tự và cộng đồng; việc chặt hay giữ do ban quản lý quyết định.
- Gốc và rễ: gốc lớn để lại có thể mục, làm nhà mối; hỏi thợ cách xử lý gốc, nhất là khi gốc sát móng nhà.
Nếu có ai bảo nhà bạn phải làm lễ lớn mới được chặt cây, bạn hoàn toàn có thể từ chối. Lời khấn thành tâm và việc làm an toàn là những gì nhiều gia đình vẫn làm.
Sau khi chặt: trồng lại và lời cảm tạ
Nhiều gia đình có nếp trồng một cây khác sau khi chặt cây cũ, có khi trồng ngay chỗ cũ, có khi trồng ở góc vườn khác. Việc này không phải nghi lễ, nhưng hợp với cái ý biết ơn trong lời khấn: lấy đi một cây thì trả lại một cây. Trẻ con trong nhà cùng trồng thì càng nhớ.
Gỗ của cây ông bà trồng, nhiều nhà giữ lại một khúc làm mặt bàn, cái thớt, cái kệ, coi như giữ kỷ niệm. Cũng có nhà cho hàng xóm củi, chia nhau quả lứa cuối. Những việc nhỏ ấy làm cho việc chặt cây bớt nặng lòng.
Nếu muốn, sau khi chặt xong, thắp một nén hương ở ban thần linh, nói một câu: "Con là (họ tên), hôm nay việc chặt cây đã xong, người làm được an toàn, con xin cảm tạ các vị." Đó là cách khép lại việc nhà, không cần lễ thêm.
Còn nếu sau khi cân nhắc, gia đình quyết định giữ cây và chỉ tỉa bớt cành, thì cũng không cần lời khấn nào. Giữ được cây là điều nhiều người lớn tuổi mừng nhất.
Câu hỏi thường gặp
Chặt cây trong vườn nhà có bắt buộc phải cúng không?
Không bắt buộc. Đây là nếp của một số gia đình, nhất là khi chặt cây lâu năm do ông bà trồng. Nhà không khấn cũng không có gì phải lo. Điều bắt buộc thật sự là bảo đảm an toàn cho người chặt và người xung quanh.
Có bài văn khấn chặt cây in sẵn trong sách không?
Sách văn khấn in phổ biến hầu như không có bài riêng cho việc chặt cây. Phần lớn gia đình khấn theo khung chung của văn khấn thần linh hoặc khấn nôm. Bố cục và bản khấn nôm trong bài là bản tham khảo; nhà bạn có lời riêng thì dùng lời đó.
Chặt cây có cần chọn ngày không?
Nhiều gia đình xem ngày cho việc chặt cây lớn, nhiều nhà chọn ngày khô ráo, ít gió cho an toàn. Bài này không bàn chọn ngày. Với cây đang có nguy cơ đổ, an toàn của người trong nhà là điều cần ưu tiên hơn cả.
Ai nên đứng khấn trước khi chặt cây?
Thường là chủ nhà hoặc người lớn trong nhà, nhất là người đã gắn bó với cây. Nếu cây do ông bà trồng mà ông bà còn khoẻ, nhiều nhà mời ông bà khấn. Người chặt cây có thể đứng cùng vái một vái.
Cây cổ thụ đầu ngõ có được tự chặt không?
Cây đầu ngõ thường nằm trên đất chung hoặc đất công, không phải của riêng một nhà. Muốn chặt, hạ phải hỏi chính quyền địa phương và hàng xóm. Cây ở đình, chùa, miếu thì do ban quản lý nơi thờ tự quyết định.
Bứng cây đi trồng chỗ khác có cần khấn như chặt cây không?
Nhiều nhà khấn một lời thưa ngắn hơn, nói rõ dời cây đi đâu và xin cho cây trồng lại được yên ổn. Khi cây đã sống ở chỗ mới, có nhà thắp thêm nén hương cảm tạ. Không có quy định cố định; theo nếp nhà.