Trước khi con cháu rời nhà đi học xa, đi làm xa hay đi du học, nhiều gia đình thắp hương báo gia tiên: người đi là ai, đi đâu, làm gì, bao giờ đi, và xin tổ tiên phù hộ cho đi đến nơi về đến chốn. Lời khấn ngắn, thường do bố mẹ hoặc chính người đi đọc. Khi người đi trở về sau một thời gian dài, nhiều nhà khấn thêm một lần báo đã về.
Bài này đưa bố cục lời khấn, khung câu dựng trên khuôn văn khấn gia tiên phổ biến, những chỗ cần điền, bản khấn nôm cho người trẻ tự khấn và lời báo khi về. Ngày giờ xuất hành, xem hướng đi không thuộc bài này. Lời khấn ở đây là lời báo tin và lời mong, không thay cho việc chuẩn bị giấy tờ, sức khoẻ và an toàn cho chuyến đi.
Vì sao nhiều nhà báo gia tiên khi con đi xa
Trong nếp thờ cúng của người Việt, mọi việc lớn của một người trong nhà đều được thưa với tổ tiên. Một đứa con lần đầu xa nhà đi học đại học, một người cha đi làm ăn ở tỉnh khác, một cô con gái đi du học hay đi làm ở nước ngoài, đều là những việc như vậy. Lời báo vừa là thông lệ, vừa là cách để cả nhà cùng dừng lại một chút trước khi chia tay.
Với người đi, đứng trước bàn thờ cùng bố mẹ trước giờ lên đường thường để lại ấn tượng lâu dài. Nhiều người kể lại rằng sau này ở xa, mỗi lần thắp hương ở phòng trọ hay căn hộ bên nước ngoài, họ nhớ đến buổi sáng hôm ấy. Lời khấn vì thế có cả phần nói với tổ tiên và phần nói với chính người trong nhà.
Lời báo này cũng giúp những người ở nhà nhớ rằng trong nhà có một người đang ở xa. Nhiều bà, nhiều mẹ sau đó mỗi rằm, mỗi mùng một lại khấn thêm một câu cho con đang đi học, đi làm nơi khác. Lời khấn ngày đi mở đầu cho những lời nhắc nhỏ ấy.
Không phải nhà nào cũng làm. Có nhà chỉ dặn dò, không thắp hương; có nhà chỉ làm khi đi xa thật sự, như đi nước ngoài. Đây là tục tuỳ nhà, không phải nghi lễ bắt buộc.
Những dịp đi xa thường có lời báo
Bảng dưới gom các dịp hay gặp và điểm riêng trong lời khấn của mỗi dịp:
| Dịp | Ai thường khấn | Điểm riêng trong lời khấn |
|---|---|---|
| Con đi nhập học đại học, cao đẳng ở tỉnh khác | Bố hoặc mẹ, con đứng cạnh | Đọc tên trường, ngành học, nơi sẽ ở |
| Đi du học | Bố mẹ, hoặc ông bà | Đọc tên nước, thời gian dự kiến, xin cho học hành đến nơi đến chốn |
| Đi làm ăn xa, đi làm ở khu công nghiệp tỉnh khác | Chính người đi, hoặc vợ/chồng | Đọc nơi làm, công việc, xin cho sức khoẻ và bình an |
| Đi lao động ở nước ngoài theo hợp đồng | Bố mẹ hoặc người đi | Đọc nước đến, thời hạn hợp đồng, xin cho đi về bình an |
| Nhập ngũ, đi làm nghĩa vụ | Bố mẹ | Đọc đơn vị nếu được biết, xin cho hoàn thành nhiệm vụ, khoẻ mạnh |
| Trở về sau thời gian dài | Chính người về | Báo đã về, cảm tạ, xin phù hộ chặng tiếp theo |
Những dịp đi ngắn như đi công tác vài ngày, đi du lịch thì phần lớn gia đình không khấn. Nếu muốn, chỉ một nén hương và vài câu khấn nôm là đủ.
Lời khấn đi lao động, đi du học không thay cho việc kiểm tra kỹ hợp đồng, giấy tờ và đơn vị đưa đi. Bố mẹ nên dành thời gian cho những việc ấy nhiều hơn cho mâm lễ.
Khung lời khấn khi con đi xa
Khung dưới đây dựng trên khuôn văn khấn gia tiên phổ biến. Đây là lễ nhỏ, sách văn khấn cổ truyền không phải bản nào cũng có bài riêng, nên khung này chỉ để ghép câu theo các ý chính; nhà có bản quen dùng thì giữ bản của nhà:
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con kính lạy các cụ Tổ khảo, Tổ tỷ, Bá thúc, Cô di và hương linh gia tiên họ (…) nội ngoại.
Tín chủ con là: (họ tên), ngụ tại: (địa chỉ).
Hôm nay là ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch.
Con cháu thắp nén hương thơm, kính cáo tổ tiên: con (trai/gái) con là (họ tên), sinh năm (…), nay đi (học tại … / làm việc tại … / sang nước … ) từ ngày (…), dự định (thời gian).
Cúi xin tổ tiên chứng giám, phù hộ cho cháu đi đến nơi về đến chốn, sức khoẻ dồi dào, học hành (công việc) thuận lợi, biết giữ mình nơi xa.
Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Câu "đi đến nơi về đến chốn" là thành ngữ quen của người Việt khi tiễn người đi xa. Câu "biết giữ mình nơi xa" là lời dặn hơn là lời xin; nhiều bố mẹ thêm vào để con nghe thấy.
Nếu người đi là chồng hoặc vợ trong nhà, phần trình việc đổi thành "chồng con (vợ con) là (…) nay đi làm ăn tại (…)", và nhiều nhà thêm câu xin cho người ở nhà vững vàng lo việc nhà, nuôi dạy con cái trong thời gian vắng người. Lời khấn khi ấy là lời của cả hai phía, người đi và người ở.
Chỗ cần điền và cách đọc cho rõ
Tên trường, nơi làm. Đọc tên trường, tên công ty hoặc nơi làm việc một cách đơn giản. Không cần đọc đầy đủ tên tiếng nước ngoài nếu khó; đọc tên thành phố, tên nước là đủ.
Ngày đi. Đọc ngày âm lịch của hôm khấn và ngày đi nếu khác. Nhiều nhà khấn tối hôm trước, khi người đi đã sắp xếp xong hành lý.
Thời gian dự kiến. Đọc khoảng thời gian, ví dụ giả định "bốn năm", "hai năm theo hợp đồng". Không cần chính xác, vì kế hoạch có thể đổi.
Địa chỉ nơi đến. Nếu đi trong nước, đọc tên tỉnh, thành theo đơn vị mới; ví dụ giả định "đi học tại thành phố Hồ Chí Minh", "đi làm tại tỉnh Bắc Ninh". Nếu đi nước ngoài, đọc tên nước và thành phố.
Người đi tự khấn. Phần xưng danh đọc tên chính mình, phần trình việc xưng "con nay đi…". Bố mẹ đứng cạnh vái theo.
Nhiều người cùng đi. Hai anh em cùng đi học một thành phố, vợ chồng cùng đi làm xa, đọc tên từng người trong một lời khấn. Không cần khấn riêng từng người.
Phần không thuộc văn khấn: lời dặn trước bàn thờ
Bố mẹ dặn con. Ở nhiều nhà, khấn xong bố mẹ dặn con vài điều ngay trước bàn thờ: giữ sức khoẻ, gọi điện về nhà, sống tử tế với người xung quanh. Đây không phải văn khấn, nhưng nhiều người nhớ lời dặn ấy hơn cả lời khấn.
Ông bà dặn cháu. Ông bà có khi kể lại chuyện ngày xưa ai trong họ cũng từng đi xa, đi học, đi làm, rồi về. Những câu chuyện ấy giúp người đi thấy mình không phải người đầu tiên rời nhà.
Con hứa với bố mẹ. Không ít bạn trẻ chọn lúc này để hứa một điều cụ thể: học xong mới về, giữ liên lạc mỗi tuần, gửi tiền giúp em. Lời hứa nói trước bàn thờ thường được nhớ lâu.
Giữ một vật nhỏ của nhà. Một số gia đình cho con mang theo một vật nhỏ như tấm ảnh gia đình, một gói chè quê. Đó là tục tình cảm, không phải vật để cầu may; mang hay không là tuỳ người.
Bản khấn nôm cho người trẻ tự khấn
Nhiều bạn trẻ muốn tự thắp hương trước khi đi. Bản nôm dưới đây giữ đủ ý, nói bằng lời của chính mình:
- "Con lạy ông bà tổ tiên họ (…). Con là (họ tên), con của bố (…) mẹ (…), ở (địa chỉ)."
- "Hôm nay ngày (…) tháng (…) âm lịch, con xin thưa: con sắp đi (học / làm) ở (nơi đến) trong (thời gian)."
- "Con xin ông bà phù hộ cho con khoẻ mạnh, học hành (làm việc) chăm chỉ, đi đến nơi về đến chốn. Xin ông bà phù hộ cho bố mẹ ở nhà mạnh khoẻ trong lúc con đi xa."
- "Con xin cảm tạ."
Câu cuối xin cho bố mẹ ở nhà là câu nhiều người trẻ tự thêm vào. Không sách nào bắt, nhưng đó là lời rất tự nhiên của người sắp xa nhà.
Khi đã ở nơi xa, nếu có điều kiện lập một góc thờ nhỏ, bạn có thể thắp hương ngày rằm, mùng một và khấn nôm theo đúng khung trên, đổi phần trình việc thành lời báo tin.
Lời báo khi trở về
Sau một thời gian dài xa nhà, như học xong bốn năm, hết hợp đồng lao động hay về hẳn sau du học, nhiều gia đình thắp hương báo người con đã về. Lời khấn ngắn hơn lời đi, chủ yếu cảm tạ. Khung gợi ý theo cùng khuôn:
Con kính lạy tổ tiên họ (…).
Con là (họ tên), ngụ tại (địa chỉ).
Hôm nay ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch, con đã (học xong / hết thời gian làm việc) ở (nơi đến), trở về nhà bình an.
Con xin cảm tạ tổ tiên đã phù hộ cho con trong thời gian xa nhà. Cúi xin tổ tiên tiếp tục phù hộ cho con trong việc (học tiếp / làm ăn / lập nghiệp) sắp tới.
Con xin cảm tạ.
Người về sau dịp Tết thì thường gộp lời này vào lời khấn Tết. Người về giữa năm có thể khấn ngày rằm, mùng một gần nhất, hoặc ngay hôm về nếu muốn. Không có quy định về ngày.
Nếu trong thời gian xa nhà có người thân mất mà không về kịp, lời khấn ngày về thường có thêm câu thưa riêng với người ấy. Lời khấn có thể rất ngắn, nói thật lòng; gia đình hiểu và không ai trách.
Câu hỏi thường gặp
Có cần mâm cỗ khi khấn báo gia tiên con đi xa không?
Không cần. Phần lớn gia đình chỉ thắp hương, thay nước, có thể thêm đĩa hoa quả. Có nhà làm bữa cơm tiễn con, đặt vài món lên bàn thờ trước khi ăn; đó là bữa cơm gia đình hơn là một lễ cúng.
Con tự khấn hay bố mẹ khấn thì đúng hơn?
Cả hai đều được. Nhiều nhà để bố hoặc mẹ khấn, con đứng cạnh vái theo. Ngày nay nhiều bạn trẻ muốn tự khấn bằng lời của mình; nếu ông bà, bố mẹ đồng ý thì cách ấy cũng trọn vẹn.
Đi nghĩa vụ quân sự có lời khấn riêng không?
Không có bài riêng thống nhất. Gia đình dùng khung chung, đọc rõ con đi nhập ngũ, xin cho con khoẻ mạnh, hoàn thành nhiệm vụ. Ở nhiều nơi, gia đình còn làm bữa cơm tiễn con, mời họ hàng gần.
Đi du học dài hạn có cần khấn thần linh trong nhà không?
Không bắt buộc. Nhà có ban thần linh riêng thì nhiều người thắp một nén báo trong nhà có người đi xa. Lời khấn chính vẫn là ở bàn thờ gia tiên.
Ở nước ngoài không có bàn thờ thì khấn thế nào?
Bạn có thể khấn nôm hướng về quê vào ngày rằm, mùng một hoặc ngày giỗ, không cần hương nếu nơi ở không cho phép đốt. Nhiều người giữ một tấm ảnh ông bà, đứng trước ảnh nói vài câu. Cách điền địa chỉ, ngày âm khi ở nước ngoài có bài riêng.
Khấn trước khi đi có giúp chuyến đi an toàn không?
Lời khấn là lời mong của gia đình, không thay cho các việc thực tế. Chuyến đi an toàn nhờ chuẩn bị giấy tờ, kiểm tra hợp đồng, giữ liên lạc, mua bảo hiểm khi cần và cẩn trọng nơi xa. Hai việc ấy bổ sung cho nhau.