Lời khấn cúng tàu thuyền ra khơi của ngư dân thường theo bố cục: kính lạy các vị thần linh sông biển mà làng mình thờ, Thành hoàng, Thổ địa nơi bến; xưng tên chủ tàu, tên hoặc số hiệu tàu, nơi neo đậu; nêu ngày và chuyến ra khơi; rồi xin cho người trên tàu bình an, chuyến biển thuận lợi.
Mỗi vùng biển thờ các vị khác nhau, gọi bằng danh xưng khác nhau, và lời khấn của ngư dân phần lớn truyền miệng chứ không in sẵn. Vì vậy bài này không đưa một bản văn khấn dài dùng chung, mà đưa bố cục, cách tìm danh xưng cho đúng làng mình, bản khấn nôm và những điều cần giữ về an toàn. Lễ hội cầu ngư của cả làng, có ban tế và chúc văn riêng, không thuộc phạm vi bài.
Ngư dân cúng gì trước khi ra khơi
Nghề biển gắn với sóng gió, nên người làm biển ở nhiều vùng có nếp thắp hương trước những chuyến đi quan trọng: chuyến đầu năm sau Tết, chuyến đầu tiên của một con thuyền mới đóng, hay chuyến đi dài ngày. Lễ thường làm ngay trên tàu, ở mũi hoặc ở khoang lái, có khi làm ở nhà rồi mới xuống bến.
Ngoài lễ của từng tàu, nhiều làng ven biển có lễ chung đầu năm, như lễ cầu ngư ở các tỉnh miền Trung và Nam Bộ, gắn với tín ngưỡng thờ cá Ông. Lễ chung do ban tế của làng, của vạn chài lo, có nghi thức và chúc văn riêng. Lời khấn của chủ tàu trên thuyền mình là phần nhỏ hơn, gần với lời khấn thần linh ở nhà.
Nhiều gia đình làm biển còn giữ thói quen để một bát hương nhỏ cố định trên tàu, thường ở khoang lái, cạnh chỗ thuyền trưởng đứng. Bát hương này được thắp vào những dịp kể trên và vào rằm, mùng một khi tàu đang ở bến. Tàu đổi chủ thì người chủ mới tự quyết giữ hay lập lại.
Ý của lễ là trình báo và cầu an: báo với các vị mà làng mình thờ rằng tàu sắp ra khơi, xin cho người trên tàu đi về bình an. Người làm biển lâu năm hiểu rõ hơn ai hết rằng sự an toàn nằm ở thời tiết, ở tàu, ở thiết bị và ở kinh nghiệm của thuyền trưởng. Lời khấn không thay được bản tin thời tiết biển hay chiếc áo phao.
Danh xưng các vị: hỏi làng mình trước khi khấn
Đây là phần khác nhau nhiều nhất giữa các vùng. Ở nhiều làng biển miền Trung và Nam Bộ, ngư dân thờ cá Ông, tức cá voi, với lăng Ông ở làng và những danh xưng tôn kính như Ông Nam Hải; danh xưng đầy đủ thì theo bài vị, sắc phong của lăng làng mình. Cộng đồng gốc Hoa ở nhiều cảng biển thờ Bà Thiên Hậu. Có vùng ở Bắc Trung Bộ thờ Tứ vị Thánh nương. Hầu hết các làng đều có Thành hoàng ở đình.
Vì vậy cách an toàn nhất là hỏi các bậc cao niên trong làng, trong vạn chài, hoặc người trông coi lăng, đình: làng mình thờ những vị nào, gọi các vị bằng danh xưng gì khi khấn. Ghi lại thành một tờ, giữ trên tàu. Không đọc danh xưng chép từ một làng khác hay một trang mạng không rõ nguồn; mỗi làng có nếp riêng, đọc lẫn sẽ khiến người làng thấy lạ.
Nếu chưa kịp hỏi, nhiều người khấn theo cách gọi chung: "Con kính lạy các vị thần linh cai quản vùng sông nước này, các vị thần làng (tên làng), Thổ địa nơi bến (tên bến)". Cách gọi chung không gán sai cho ai và vẫn đủ ý kính trọng. Chủ tàu theo đạo khác có thể chỉ cầu nguyện theo đạo của mình; trên một con tàu có nhiều bạn thuyền, mỗi người giữ niềm tin riêng.
Bố cục lời khấn trên tàu
Lời khấn của chủ tàu thường ngắn và đi qua các phần sau. Bạn ghép danh xưng mà làng mình dùng vào phần đầu:
- Kính lạy các vị. Thứ tự hay gặp: các vị thần linh sông biển làng mình thờ, Thành hoàng làng, Thổ địa nơi bến, rồi "chư vị thần linh" nói chung.
- Xưng danh. Họ tên chủ tàu hoặc thuyền trưởng, tên hoặc số hiệu tàu, nơi neo đậu. Ví dụ giả định: "con là (họ tên), chủ tàu số hiệu (…), neo đậu ở cảng cá (…), tỉnh Quảng Ngãi".
- Nêu ngày và chuyến đi. Ngày âm lịch, "nay tàu chúng con ra khơi chuyến đầu năm" hoặc "tàu mới đóng xong, nay hạ thuỷ".
- Kể người trên tàu. Nói gộp "cùng các bạn thuyền trên tàu", có chủ tàu đọc đủ tên từng người, nhất là khi tàu ít người.
- Dâng lễ. Một câu "chúng con thành tâm dâng nén hương, chút lễ mọn".
- Lời xin. Người trên tàu bình an, sóng yên gió thuận, đi đến nơi về đến bến, chuyến biển thuận lợi.
- Kết. "Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám".
Bố cục này theo khuôn chung của văn khấn người Việt: kính lạy, xưng danh, nêu dịp, dâng lễ, xin, kết. Câu chữ cụ thể thì mỗi làng một khác; nếu cha ông trong nhà đã có lời khấn quen trên tàu, giữ lời đó.
Bản khấn nôm cho chủ tàu
Bản dưới dùng cách gọi chung, bạn thay bằng danh xưng của làng mình nếu đã biết:
"Con lạy các vị thần linh cai quản vùng biển này, con lạy thần làng (tên làng), con lạy Thổ địa nơi bến.
Con là (họ tên), chủ tàu (tên hoặc số hiệu), cùng các anh em bạn thuyền.
Hôm nay ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch, tàu chúng con ra khơi chuyến (đầu năm). Chúng con thắp nén hương, dâng chút lễ, xin trình với các vị.
Chúng con xin các vị chứng giám, cho anh em trên tàu đi được bình an, sóng yên gió thuận, đi đến nơi, về đến bến. Chúng con xin cảm tạ."
Với thuyền mới đóng, câu nêu dịp đổi thành "tàu mới đóng xong, nay hạ thuỷ, chuẩn bị ra khơi chuyến đầu". Nhiều nơi có lễ riêng khi hạ thuỷ, do thợ đóng tàu và chủ tàu cùng làm; nghi thức cụ thể theo nếp làng nghề đóng tàu, bài này không đi sâu.
Chuyến về, nhiều chủ tàu thắp thêm nén hương tạ, khấn ngắn: "Chuyến biển này anh em đi về bình an, chúng con xin cảm tạ các vị". Lời tạ ngắn như vậy là nếp quen của nhiều vùng.
Giải nghĩa vài chữ trong lời khấn người làm biển
Vạn chài. Tổ chức cộng đồng của người làm nghề cá ở một làng, một bến; nhiều nơi gọi tắt là "vạn". Lễ chung của vạn do những người có uy tín trong vạn đứng ra lo.
Lăng Ông. Nơi thờ cá Ông ở các làng biển miền Trung và Nam Bộ. Danh xưng và nghi lễ ở lăng theo nếp riêng của từng làng; người ngoài làng nên hỏi trước khi khấn.
Hạ thuỷ. Đưa tàu, thuyền mới đóng xuống nước lần đầu. Với nhiều chủ tàu, đây là dịp khấn quan trọng nhất trong đời một con tàu.
Bạn thuyền. Những người cùng làm việc trên tàu. Ở một số vùng Nam Trung Bộ còn gọi là bạn ghe. Nhắc tới bạn thuyền trong lời khấn là cách chủ tàu tỏ ý lo cho người làm cùng.
Sóng yên gió thuận. Câu chúc quen của người đi biển, cùng ý với "thuận buồm xuôi gió". Đó là lời mong, không phải dự báo; ngày nào sóng to gió lớn thì vẫn phải nghe bản tin và ở lại bến.
Những lần khấn trong năm của một chủ tàu
Không phải tàu nào cũng giữ đủ các dịp dưới đây. Bảng gom những lần khấn hay gặp để bạn hình dung nhịp của nghề:
| Dịp | Khấn ở đâu | Lời khấn |
|---|---|---|
| Tết Nguyên Đán | Ở nhà, có nơi lên tàu thắp hương | Lời khấn Tết như mọi nhà, thêm câu cho tàu và bạn thuyền |
| Chuyến ra khơi đầu năm | Trên tàu | Bố cục ở trên, nêu "chuyến đầu năm" |
| Tàu mới hạ thuỷ | Ở bến, xưởng đóng tàu hoặc trên tàu | Nêu "tàu mới đóng xong, nay hạ thuỷ" |
| Chuyến đi dài ngày | Trên tàu hoặc ở nhà | Lời khấn ngắn, nhắc số ngày đi dự kiến |
| Chuyến về bình an | Trên tàu hoặc ở nhà | Lời tạ ngắn |
| Lễ cầu ngư của làng | Lăng, đình, bến | Theo nghi thức và chúc văn của làng |
Trước khi ra khơi, nhiều người làm biển cũng thắp hương ở ban thờ gia tiên trong nhà, nói một câu báo chuyến đi. Lời báo gia tiên ngắn, như "con thưa ông bà, mai con đi biển, xin ông bà phù hộ anh em trên tàu". Vợ con ở nhà thường thắp hương vào rằm, mùng một trong lúc người nhà còn ngoài biển; đó là nếp chờ đợi quen thuộc của nhiều làng chài.
An toàn trước, lễ sau: những điều nên giữ
Xem bản tin thời tiết biển trước khi quyết định ngày đi. Ngày ra khơi chọn theo lịch hay theo lệ làng đều phải nhường cho thời tiết. Khi có bão, áp thấp hay lệnh cấm biển, chờ thêm vài ngày là lẽ thường; lời khấn đã đọc vẫn còn nguyên ý nghĩa khi tàu ra khơi muộn hơn.
Kiểm tra áo phao, phao cứu sinh, thiết bị liên lạc. Nhiều chủ tàu làm việc này ngay trước buổi lễ, coi như một phần của chuẩn bị. Mỗi người trên tàu cần biết áo phao để ở đâu.
Hương nến trên tàu đặt trong chỗ kín gió, trên đế chống cháy. Tàu gỗ, lưới, dầu máy đều dễ bắt lửa. Đặt bát hương trong hộp kim loại hoặc khoang có che, không để nến cháy khi tàu đã rời bến.
Hạn chế thả đồ lễ xuống biển. Nhiều nơi nay khuyến khích không thả túi ni lông, vàng mã, đồ nhựa xuống biển, mà mang về xử lý trên bờ hoặc chia đồ ăn cho bạn thuyền. Giữ biển sạch cũng là giữ chính ngư trường của mình.
Giữ giấy tờ, nhật ký khai thác theo quy định. Đây là việc của pháp luật nghề cá, không phải của lễ. Nhắc ở đây vì buổi sáng ra khơi là lúc dễ quên nhất.
Câu hỏi thường gặp
Thuyền nhỏ đi biển gần bờ hằng ngày có cần khấn mỗi lần ra khơi không?
Không có lệ chung. Nhiều ngư dân đi lộng chỉ thắp hương đầu năm và vào rằm, mùng một; có người khấn thầm một câu mỗi sáng khi đẩy thuyền. Mỗi nhà một nếp, không cần ép mình theo nếp tàu lớn.
Chủ tàu ở trên bờ, thuyền trưởng ra khơi thì ai khấn?
Thường thuyền trưởng khấn trên tàu, xưng tên mình và nói thay cho chủ tàu. Chủ tàu có thể thắp hương ở nhà cùng lúc, khấn xin cho tàu và bạn thuyền. Không cần cả hai cùng đọc một bài dài.
Làng không có lăng Ông, đình thì khấn ai?
Có thể khấn chung các vị thần linh cai quản vùng biển, Thổ địa nơi bến và gia tiên nhà mình. Một số người chỉ báo gia tiên trước khi đi. Không cần mượn danh xưng của làng khác.
Lễ cầu ngư của làng và lễ của từng tàu khác nhau thế nào?
Lễ cầu ngư là lễ chung của cả làng, vạn chài, do ban tế lo, có chúc văn, nghi thức rước, có khi có hát bả trạo. Lễ của từng tàu là lời khấn ngắn của chủ tàu trên thuyền mình. Hai lễ bổ sung cho nhau, không thay nhau.
Có cần mời thầy cúng thuyền mới không?
Không bắt buộc. Nhiều chủ tàu tự khấn theo bố cục ở trên; nơi có lệ mời người am hiểu trong làng làm lễ hạ thuỷ thì theo lệ làng. Bài này không khuyên chi tiền thuê thầy cho lời khấn cầu an.
Bạn thuyền theo đạo khác có phải đứng khấn cùng không?
Không. Người đứng khấn là chủ tàu hoặc thuyền trưởng. Bạn thuyền theo đạo khác có thể đứng dự hoặc cầu nguyện theo cách của mình. Trên biển, điều cần chung là kỷ luật an toàn, không phải cùng một lời khấn.