Đi chúc Tết mà thắp hương bàn thờ nhà người khác, khách thường xin phép chủ nhà, thắp một hoặc ba nén theo lời chủ nhà, vái và khấn thầm mấy câu nôm: mình là ai, quan hệ thế nào với gia đình, đến chúc Tết, kính chúc các cụ trong nhà; không cần đọc bài văn khấn dài. Sách văn khấn cổ truyền không có bài riêng cho khách; lời khấn của khách là lời chào lễ phép.
Bài này gom những tình huống người đi chúc Tết hay lúng túng: thắp hương nhà ông bà ngoại, nhà bác trưởng, nhà thầy cô, nhà bạn; nhà có người mới mất trong năm; chủ nhà không mời thắp hương; khách khác tín ngưỡng. Lời chúc Tết khi bước vào nhà là chuyện của bài về lời chúc ở hệ; ở đây chỉ là phần trước bàn thờ.
Vì sao khách thắp hương bàn thờ nhà chủ
Ở nhiều vùng, khách đến chúc Tết thắp nén hương bàn thờ gia tiên nhà chủ là phép lịch sự quen thuộc, nhất là với họ hàng và người thân quen lâu năm. Ý của việc này là chào các cụ trong nhà, những người đang được con cháu mời về ăn Tết, giống như chào ông bà khi họ còn sống.
Không phải nhà nào, vùng nào cũng giữ nếp này. Ở thành phố, nhiều nhà chủ không mời khách thắp hương, nhất là khách là đồng nghiệp, bạn bè mới quen; khách không tự ý thắp là đúng mực. Ở nhiều làng, họ hàng đến chúc Tết thì việc thắp hương gần như là bước đầu tiên, trước cả lời chúc.
Vì nếp mỗi nơi khác nhau, điều chắc chắn nhất là để chủ nhà dẫn dắt. Chủ nhà mời thì thắp; chủ nhà không mời thì khách có thể hỏi nhẹ "cháu xin phép thắp nén hương cho ông bà"; chủ nhà ngần ngại thì thôi. Không có lời khấn nào quan trọng hơn sự tôn trọng nếp nhà người ta.
Các bước thắp hương khi đến nhà người khác
Trình tự dưới đây là cách nhiều người đang làm khi được chủ nhà mời lên bàn thờ ngày Tết:
- Chào chủ nhà, chúc Tết xong, xin phép hoặc nhận lời mời thắp hương.
- Để chủ nhà đưa hương, chỉ bát hương. Nhà có nhiều bát hương thì hỏi cắm vào bát nào; thường khách chỉ thắp ở bát hương gia tiên chính.
- Số nén theo lời chủ nhà; nhiều nơi khách thắp một nén, có nơi ba nén. Không tự lấy cả nắm hương.
- Châm hương bằng bật lửa hoặc đèn chủ nhà đưa; dập lửa bằng cách phẩy tay, không thổi.
- Đứng trước bàn thờ, nâng hương ngang trán, vái, khấn thầm mấy câu nôm.
- Cắm hương ngay ngắn, vái thêm, lùi lại một bước rồi mới quay đi.
- Quay lại cảm ơn chủ nhà; nếu có lễ mang theo như hộp bánh, cành hoa, đưa cho chủ nhà để chủ nhà đặt lên bàn thờ.
Khách không tự đặt đồ lên bàn thờ nhà người khác, không tự rót rượu, không động vào bát hương. Những việc đó để chủ nhà làm.
Khấn thầm mấy câu: bản khấn nôm của khách
Lời của khách nên ngắn, đủ bốn ý: chào, xưng danh và quan hệ, nêu dịp, chúc. Một bản tham khảo khi đến nhà họ hàng:
"Con lạy ông bà, các cụ nhà bác (chú, cô…).
Con là (tên), con của (bố mẹ), ở (nơi ở).
Hôm nay mồng (…) Tết, con đến chúc Tết bác (chú, cô…) và thắp nén hương kính các cụ.
Con kính chúc các cụ năm mới, xin các cụ phù hộ cả nhà bác (chú, cô…) mạnh khoẻ, bình an.
Con xin phép."
Đến nhà thầy cô, đổi xưng hô: "con là học trò cũ của thầy (cô), khoá (…)". Đến nhà bạn, có thể chỉ cần: "con là bạn của (tên), hôm nay đến chúc Tết gia đình, con kính các cụ". Không cần nêu địa chỉ đầy đủ như khi khấn ở nhà mình; một dòng nơi ở là đủ để giới thiệu.
Khấn thầm hay khấn nhỏ thành tiếng đều được. Nhiều người lớn tuổi thích nghe khách khấn khẽ thành tiếng vì thấy khách biết lễ; người trẻ ngại thì khấn thầm. Không đọc to như đọc bài ở nhà mình.
Nhà có tang trong năm: thắp hương thế nào cho phải
Hỏi trước khi đến. Nhà có người mới mất, nhiều nơi giữ nếp đón Tết lặng lẽ, có nhà không tiếp khách mấy ngày đầu năm. Gọi điện hỏi trước, hoặc đợi chủ nhà ngỏ ý, tốt hơn đến bất ngờ.
Thắp hương người mới mất. Nếu người mới mất còn bàn thờ riêng, khách thường thắp hương ở đó, sau hoặc trước bàn thờ gia tiên tuỳ chủ nhà chỉ. Lời khấn nhẹ: "con là (tên), quen (quan hệ) với bác (chú…), hôm nay đến thăm nhà, thắp nén hương cho bác".
Lời chúc với người nhà. Thay câu chúc rộn ràng bằng lời hỏi thăm sức khoẻ, chúc gia đình năm mới bình an. Nhiều nhà không muốn nghe chúc "vui vẻ, phát tài" trong năm có tang.
Không bàn chuyện tâm linh. Không hỏi người nhà về chuyện người mất "đã siêu thoát chưa", không kể chuyện mơ thấy, không gợi ý mời thầy cúng. Những chuyện đó làm người ở lại thêm nặng lòng.
Thời gian ngồi. Ngồi ngắn, trò chuyện nhẹ nhàng. Nhà có tang thường mệt sau một năm nhiều việc, khách hiểu ý thì chủ nhà quý hơn.
Nhà ông bà ngoại, nhà bác trưởng: không hẳn là "nhà người khác"
Với con cháu, nhà ông bà ngoại hay nhà bác trưởng giữ bàn thờ tổ thường không phải nhà khách. Lời khấn ở đó gần với lời khấn ở nhà mình hơn: cháu thưa với ông bà, cụ kỵ của chính mình. Nhiều người khấn đầy đủ hơn, kể chuyện nhà một năm qua như khi khấn ở nhà.
Ở nhà bác trưởng, nơi đặt bàn thờ tổ của một chi họ, con cháu các nhà đến thắp hương ngày Tết theo thứ tự vai vế; nhiều họ có ngày riêng con cháu cùng về. Lời khấn của người đến: xưng tên, đời thứ mấy hoặc con của ai, kính các cụ, chúc Tết. Trưởng chi thường đứng bên giới thiệu.
Mùng 2 Tết, nhiều nhà về bên ngoại. Con rể, con dâu thắp hương bàn thờ nhà ngoại xưng theo quan hệ với gia đình đó: "con là chồng của (tên), con rể nhà mình". Năm đầu sau cưới, nhiều gia đình coi lần thắp hương này như lời chào chính thức với tổ tiên bên kia; lời khấn chỉ cần thành thật, không cần câu văn đẹp.
Những lỗi nhỏ người đi chúc Tết hay mắc trước bàn thờ
Thắp hương rồi để lửa cháy ngọn. Hương bén lửa thì phẩy tay cho tắt ngọn, để than đỏ cháy âm ỉ. Nhiều người thổi tắt; nhiều nhà kiêng thổi vào hương, nên tránh cho yên lòng chủ nhà.
Cắm hương lệch, sát đồ giấy. Bàn thờ ngày Tết nhiều câu đối giấy, hoa giả, vàng mã. Cắm hương thẳng, giữa bát, xa đồ dễ cháy.
Mang túi xách, áo khoác vướng bàn thờ. Đặt đồ ở ghế trước khi lên thắp hương, tránh quệt đổ chén nước, lọ hoa.
Khấn quá dài, kể chuyện riêng. Lời khách nên gọn; chuyện riêng muốn tâm sự với các cụ nhà người khác dễ làm chủ nhà ngại.
Quay lưng ngay sau khi cắm hương. Nhiều người lớn tuổi để ý chuyện này. Cắm hương xong, vái thêm một vái, lùi một bước rồi mới quay đi; động tác chỉ mất vài giây mà chủ nhà thấy khách có lễ.
Chụp ảnh bàn thờ. Nhiều gia đình không muốn bàn thờ nhà mình lên mạng xã hội. Hỏi trước nếu muốn chụp, hoặc không chụp.
Một số tình huống khó xử trước bàn thờ nhà người khác
Ngày Tết đi nhiều nhà, gặp đủ hoàn cảnh. Bảng dưới gom các tình huống hay gặp và cách xử lý đúng mực:
| Tình huống | Cách xử lý thường gặp |
|---|---|
| Chủ nhà không mời thắp hương | Không tự ý xin thắp nếu quan hệ chưa thân; chào chủ nhà, chúc Tết là đủ |
| Khách theo đạo khác, không cầm hương | Đứng trước bàn thờ, cúi đầu chào các cụ theo cách của mình, hoặc chỉ chúc Tết chủ nhà; nói nhẹ với chủ nhà nếu cần |
| Chủ nhà theo đạo khác, có bàn thờ tổ tiên theo nếp riêng | Làm theo hướng dẫn của chủ nhà; có nhà đặt ảnh, nến, hoa thay hương |
| Đi cùng trẻ nhỏ | Người lớn thắp hương, trẻ chắp tay vái theo; không để trẻ cầm hương đang cháy |
| Bát hương đã cắm kín chân hương | Đưa nén hương cho chủ nhà cắm giúp, hoặc hỏi có bát hương nào khác |
| Nhà có ban Phật | Chỉ thắp ở ban Phật khi chủ nhà mời; vái, không khấn dài |
Điểm chung của mọi tình huống là chủ nhà quyết định. Khách tôn trọng nếp nhà người khác cũng là cách thể hiện mình biết lễ, đúng tinh thần của việc thắp hương.
Không phải lần chúc Tết nào cũng cần thắp hương; một lời chúc chân thành với người đang sống vẫn là phần chính của buổi đến thăm.
Khi chính mình là chủ nhà đón khách thắp hương
Ở vai chủ nhà, việc mời khách thắp hương cũng có vài điều nhỏ giúp khách đỡ lúng túng. Đặt sẵn một bó hương, bật lửa ở chỗ dễ thấy cạnh bàn thờ, không để khách phải tìm. Nhà nhiều bát hương thì chỉ rõ bát nào cho khách cắm.
Khi khách thắp hương, chủ nhà đứng bên cạnh, giới thiệu một câu với các cụ: "Ông bà ơi, cháu (tên) con nhà (…) đến chúc Tết". Câu giới thiệu này là nếp quen ở nhiều nhà, giúp khách thấy được đón nhận. Khách là bạn trẻ của con cái chưa quen thắp hương thì chủ nhà hướng dẫn nhẹ, không trách.
Ngày đông khách, bát hương dễ đầy chân, tàn rơi nhiều. Chủ nhà nên gạt tàn, rút bớt chân hương đã tàn vào cuối ngày theo nếp nhà, giữ khoảng trống quanh đèn nến. Khách đến nhiều lượt cũng là lúc dễ quên tắt nến khi tiễn khách ra cổng; để một người trong nhà lo riêng việc hương đèn trong mấy ngày Tết là cách nhiều gia đình đông khách đang làm.
Câu hỏi thường gặp
Thắp hương nhà người khác ngày Tết bao nhiêu nén?
Theo lời chủ nhà. Nhiều nơi khách thắp một nén, có nơi ba nén. Chủ nhà đưa bao nhiêu thì thắp bấy nhiêu; không tự lấy thêm. Số nén không quyết định lòng thành của người thắp.
Có cần mang lễ đặt lên bàn thờ khi đi chúc Tết không?
Không bắt buộc. Nhiều người mang hộp bánh, hộp trà, cành hoa biếu gia đình; chủ nhà tự quyết có đặt lên bàn thờ hay không. Khách không tự đặt đồ lên bàn thờ nhà người khác.
Khấn ở nhà người khác có phải xưng "tín chủ" không?
Không. "Tín chủ" là người đứng làm lễ cho gia đình mình. Khách chỉ xưng tên và quan hệ, ví dụ "con là cháu của bà (tên)" hoặc "con là học trò cũ của thầy".
Không biết các cụ nhà đó là ai thì khấn thế nào?
Gọi chung "các cụ trong nhà" hoặc "ông bà tổ tiên nhà bác (chú…)" là đủ. Không cần biết tên từng người; khách chỉ đến chào, không phải đọc gia phả.
Người theo đạo khác có bắt buộc thắp hương nhà họ hàng không?
Không. Khách có thể đứng chào bàn thờ theo cách của tín ngưỡng mình, hoặc chỉ chúc Tết chủ nhà. Phần lớn gia đình hiểu và tôn trọng; nói nhẹ nhàng một câu nếu chủ nhà mời mà mình không thắp được.
Nhà có tang có nên đến chúc Tết không?
Nhiều nơi kiêng xông đất nhà có tang ba ngày đầu năm, nhưng đến thăm, thắp hương người mới mất vẫn được đón nhận nếu chủ nhà đồng ý. Hỏi trước, đến sau mùng 3 nếu chưa chắc, và giữ lời lẽ nhẹ nhàng.