Văn khấn rước ông bà chiều cuối năm là lời thưa với thần linh trong nhà và kính mời gia tiên về nhà cùng con cháu đón Tết; bản phổ biến gồm lời kính lạy, phần xưng tên tuổi và địa chỉ, câu nêu ngày cuối tháng Chạp, lời mời gia tiên về ăn Tết và câu kết. Nhiều nhà gọi lễ này là cúng chiều 30, lễ đón ông bà, hay theo chữ sách là lễ trừ tịch.
Năm âm lịch nào tháng Chạp chỉ có 29 ngày thì lễ làm vào chiều 29, lời khấn ghi đúng ngày đó. Cuối năm Bính Ngọ là một năm như vậy: 29 tháng Chạp rơi vào thứ Sáu 5/2/2027, sáng hôm sau là mùng 1 Tết Đinh Mùi. Bài này chỉ bàn lời khấn; mâm cơm rước và những thứ bày quanh bàn thờ thuộc chuyên mục mâm cúng.
Lễ rước ông bà nằm ở đâu trong chuỗi lễ Tết
Theo nếp nhiều gia đình, chuỗi lễ Tết ở nhà đi theo thứ tự: tiễn ông Công ông Táo ngày 23 tháng Chạp, tạ mộ trong tháng Chạp, tất niên, rước ông bà chiều cuối năm, giao thừa, các lễ sáng chiều trong ba ngày Tết, rồi hoá vàng tiễn ông bà. Lễ rước ông bà là mốc mở đầu những ngày gia tiên "ở nhà" với con cháu.
Từ "trừ tịch" trong sách nghĩa là đêm trừ, tức đêm cuối cùng của năm cũ. Nhiều bản văn khấn đặt tên bài này là văn khấn lễ trừ tịch hoặc văn khấn chiều 30 Tết. Ở miền Nam, cách nói "rước ông bà" phổ biến hơn; nhiều nhà ra mộ mời trước mấy hôm, chiều cuối năm về thắp hương rước. Ở miền Bắc, nhiều nhà gộp lễ này với bữa cơm tất niên.
Vì gộp hay tách tuỳ nhà, lời khấn cũng có hai cách. Nhà tách riêng thì khấn bài rước ông bà dưới đây, ngắn và tập trung vào lời mời. Nhà gộp thì dùng bài tất niên, thêm câu mời ông bà ở lại ăn Tết. Lễ giao thừa lúc nửa đêm và lễ mùng 1 Tết là các bài riêng; lễ hoá vàng tiễn ông bà sau Tết đã có bài riêng ở hệ.
Bài văn khấn rước ông bà chiều cuối năm (bản phổ biến)
Bản dưới đây theo khuôn thường gặp trong sách văn khấn cổ truyền; các sách có câu chữ khác nhau. Chữ trong ngoặc là phần điền:
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng thiên Hậu thổ, chư vị Tôn thần.
Con kính lạy ngài Bản cảnh Thành hoàng, ngài Bản xứ Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân cùng chư vị thần linh cai quản trong xứ này.
Con kính lạy các cụ Cao tằng Tổ khảo, Cao tằng Tổ tỷ, bá thúc đệ huynh, cô di tỷ muội và toàn thể hương linh gia tiên họ (…) nội ngoại.
Tín chủ con là: (họ tên), cùng toàn gia.
Ngụ tại: (địa chỉ).
Hôm nay là ngày (29 hoặc 30) tháng Chạp năm (tên năm âm lịch), năm cũ sắp qua, năm mới sắp đến. Con cháu thành tâm sắm sửa hương hoa, lễ vật, cơm canh, kính dâng trước án.
Thành tâm kính mời các cụ hương linh gia tiên về nhà cùng con cháu đón xuân mừng năm mới, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật.
Kính xin chư vị Tôn thần cho phép gia tiên về cùng con cháu những ngày Tết.
Cúi xin phù hộ cho toàn gia mạnh khoẻ, thuận hoà.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Câu "kính xin chư vị Tôn thần cho phép" có trong một số bản, không có trong bản khác. Ý của nó theo quan niệm dân gian: thần linh coi giữ ngôi nhà, gia tiên về là "về nhà có chủ đất". Giữ hay bỏ câu này tuỳ bản quen của gia đình.
Chỗ cần điền và cách điền cho đúng
Ngày tháng. Ghi ngày âm của buổi lễ, không ghi ngày dương. Tháng Chạp đủ có ngày 30, tháng Chạp thiếu chỉ tới 29. Xem lịch âm trước, đừng mặc định "30 Tết" theo thói quen gọi.
Tên năm. Lễ rước ông bà vẫn thuộc năm cũ, nên ghi tên năm đang hết. Cuối năm 2026 sang đầu 2027 thì ghi "năm Bính Ngọ"; tên năm mới Đinh Mùi chỉ dùng từ lễ giao thừa trở đi.
Họ của gia tiên. Chỗ "gia tiên họ (…)" ghi họ bên nội của người chủ lễ. Nhà thờ cả bên ngoại trên cùng bàn thì thêm "và họ (…) bên ngoại".
Địa chỉ. Ghi nơi đang ở thật, theo tên mới sau sắp xếp hành chính 2025: số nhà, đường, phường hoặc xã, tỉnh hoặc thành phố; bỏ cấp quận, huyện. Ví dụ giả định: "ngụ tại phường Ninh Kiều, thành phố Cần Thơ".
Tên người mới khuất. Nếu trong năm nhà có người mất, nhiều gia đình đọc thêm một dòng riêng sau phần gia tiên: "kính mời hương linh (quan hệ, họ tên) mới khuất về cùng gia tiên đón Tết". Ghi đúng họ tên đầy đủ, tránh gọi trống không.
Người chủ lễ. Thường là người con trai trưởng hoặc người đang lo hương khói chính. Nhà không có con trai, hoặc người đó vắng, thì người lớn nhất có mặt đứng khấn, xưng tên mình.
Bản khấn nôm rước ông bà
Bản khấn nôm hợp với nhà trẻ ăn Tết riêng ở thành phố, hoặc người lần đầu thay bố mẹ đứng lễ. Ý chính không khác bài sách, chỉ là lời của mình:
"Con lạy các vị thần linh trong nhà, con lạy ông bà tổ tiên nội ngoại.
Con là (họ tên), cùng (vợ, chồng, các con), đang ở (địa chỉ).
Hôm nay là chiều (29 hoặc 30) tháng Chạp năm (…), năm cũ sắp hết. Con cháu đã dọn nhà, dọn bàn thờ, nấu mâm cơm.
Con kính mời ông bà, cha mẹ (nếu đã khuất) về nhà ăn Tết cùng con cháu.
Con xin các vị thần linh cho phép ông bà về nhà mấy ngày Tết.
Con xin cảm tạ."
Nhiều người thêm một câu nhắc tên từng người thân đã khuất mà mình nhớ: "con mời bà nội, ông ngoại…". Câu đó không có trong sách nhưng rất nhiều gia đình nói, và làm lời khấn gần gũi hơn. Với nhà mới chuyển đến nơi ở mới trong năm, có thể thêm câu "năm nay con cháu đã chuyển về (địa chỉ mới), kính mời ông bà về nhà mới ăn Tết".
Khác biệt vùng miền trong lời rước ông bà
Cùng một lễ nhưng mỗi vùng nhấn một ý. Bảng dưới tóm cách nhiều gia đình đang làm; trong cùng một vùng vẫn có khác biệt giữa các họ:
| Vùng | Cách gọi hay gặp | Điểm nhấn trong lời khấn |
|---|---|---|
| Miền Bắc | Cúng chiều 30, lễ trừ tịch, tất niên | Thường gộp với tất niên; lời khấn vừa tạ năm cũ vừa mời gia tiên ở lại ăn Tết |
| Miền Trung | Rước ông bà, cúng chiều 30 | Nhiều làng đi chạp mả trước, lời khấn ở nhà nhắc lại lời mời đã thưa ở mộ |
| Miền Nam | Rước ông bà | Lễ riêng chiều cuối năm, lời mời rõ ràng; ba ngày Tết cúng cơm sáng chiều, đến ngày đưa ông bà thì khấn tiễn |
Ở nhiều nhà miền Nam, từ lúc rước đến lúc đưa ông bà, mỗi bữa đều dọn cơm lên bàn thờ, thắp hương, khấn ngắn mời dùng cơm. Lời khấn bữa thường chỉ một hai câu, không đọc lại bài dài.
Ngày đưa ông bà mỗi nhà một khác, từ mùng 3 đến mùng 7 tuỳ nếp. Lời khấn ngày đó thuộc bài hoá vàng tiễn gia tiên, đã có bài riêng ở hệ.
Nhà đông con cháu: ai khấn, ai đứng đâu, khấn mấy lượt
Một người đọc bài, cả nhà cùng vái. Chiều cuối năm nhiều nhà có ba thế hệ cùng có mặt. Theo nếp phổ biến, chỉ người chủ lễ đọc bài khấn; những người khác đứng phía sau theo vai vế, chắp tay, vái theo khi chủ lễ vái. Không cần mỗi người đọc lại cả bài.
Con cháu ở xa về. Người con đi làm ăn xa năm nay mới về có thể vào vái riêng sau chủ lễ, khấn thầm vài câu: con là ai, năm nay về ăn Tết, mời ông bà về cùng. Câu đó tự nhiên và đủ ý.
Con dâu mới, con rể mới. Năm đầu tiên về ăn Tết nhà chồng hay nhà vợ, nhiều gia đình để người mới vào thắp một nén hương sau chủ lễ, khấn thầm xưng tên và quan hệ. Đây là phép chào, không phải nghi lễ bắt buộc.
Trẻ nhỏ. Trẻ nhỏ chắp tay vái theo người lớn, không tự châm hương. Người lớn nói thay giúp một câu: "cháu (tên) năm nay lên (tuổi), xin ông bà phù hộ".
Hai bàn thờ. Nhà có ban thần linh riêng thì thắp hương ở ban thần linh trước, thưa ngắn rằng chiều nay con cháu rước gia tiên về ăn Tết, rồi mới sang bàn gia tiên đọc bài đầy đủ.
Vài câu hỏi hay gặp quanh buổi chiều cuối năm
Có nhà hỏi rước ông bà xong có được ra ngoài chơi Tết không. Theo nếp phổ biến, sau lễ cả nhà ăn cơm, sinh hoạt bình thường; chỉ cần có người ở nhà lo hương đèn, hoặc tắt nến, rút điện đèn thờ trước khi đi. Không có lời răn nào bắt con cháu ngồi canh bàn thờ cả buổi tối.
Có nhà hỏi rước ông bà ở nhà bố mẹ rồi thì nhà riêng ở thành phố có phải rước nữa không. Đa số gia đình coi nhà bố mẹ, nơi đặt bàn thờ chính, là chỗ rước. Nhà riêng có bàn thờ thì vẫn thắp hương chiều cuối năm, khấn ngắn rằng con cháu đã về quê đón Tết cùng ông bà, xin phép thần linh nơi nhà riêng trông giúp nhà cửa.
Câu hỏi khó hơn là khi bố mẹ ly hôn, hoặc gia đình có hai bên thờ cúng. Không có công thức chung; cách ổn thoả nhất là hỏi người lớn hai bên, tôn trọng nếp đang có. Lời khấn chỉ cần gọi đúng những người mình thực lòng muốn mời.
Câu hỏi thường gặp
Cúng rước ông bà vào giờ nào?
Phần lớn gia đình làm vào chiều ngày cuối năm, trước bữa tối, khi việc dọn dẹp, nấu nướng đã xong. Có nhà làm buổi trưa nếu chiều còn đi lại. Giờ cụ thể tuỳ nếp nhà, bài này không bàn chuyện chọn giờ.
Tháng Chạp thiếu thì có cúng chiều 30 không?
Không có ngày 30 thì lễ làm vào chiều 29, tức ngày cuối cùng của năm âm. Cuối năm Bính Ngọ, chiều 29 tháng Chạp là chiều thứ Sáu 5/2/2027. Bài khấn ghi "ngày 29 tháng Chạp".
Rước ông bà và cúng tất niên có cần hai bài khấn khác nhau không?
Nếu làm hai lễ riêng thì nên dùng hai bài, mỗi bài một ý chính: tất niên tạ năm cũ, rước ông bà mời gia tiên về. Nếu gộp làm một, đọc bài tất niên và thêm câu mời ông bà ở lại ăn Tết là đủ.
Ông bà mất chưa đủ ba năm có rước như bình thường không?
Theo nếp nhiều nơi, người mới mất vẫn được mời về ăn Tết cùng gia tiên; một số nhà còn để bàn thờ riêng thì thắp hương cả hai nơi. Chi tiết theo người lo việc tang ở địa phương hoặc người lớn trong họ, vì đây là chỗ nếp từng nơi khác nhau nhiều.
Ở nước ngoài có rước ông bà được không?
Được, theo cách gia đình thấy hợp. Lời khấn ghi địa chỉ nơi đang ở và ngày âm theo lịch Việt Nam, hoặc theo ngày tại chỗ nếu gia đình quen như vậy. Nhiều người không có bàn thờ chỉ đặt ảnh, thắp nến điện và khấn nôm.