Theo hướng dẫn phổ biến trong sách văn khấn, khi đi lễ chùa người ta thường lễ ban Đức Ông trước, rồi đến ban Tam bảo, sau đó các ban Bồ Tát, nhà Tổ và điện Mẫu; ở phủ thờ Mẫu thì bắt đầu từ ban Công đồng ở giữa, rồi đến các ban hai bên. Đây là nếp quen, không phải luật: nhiều chùa hướng dẫn lễ Tam bảo trước, nhiều phủ có thứ tự riêng. Gặp bảng hướng dẫn tại chỗ thì theo bảng đó.
Bài này gom các thứ tự thường gặp ở chùa, phủ, đình, đền; giải thích lý do đằng sau mỗi cách sắp; gợi ý mỗi ban khấn mấy câu, và cách khấn gộp khi thời gian ít hoặc đông người. Văn khấn từng ban đã có bài riêng trong chuyên mục này; nghi thức bước vào chùa, cách lạy, cách vái có bài riêng ở mảng đi lễ.
Vì sao có chuyện "ban nào trước"
Một ngôi chùa miền Bắc có thể có tới năm sáu nơi thờ: ban Tam bảo ở chính điện, hai ban Đức Ông và Đức Thánh Hiền ở hai bên, ban Thổ địa hay Hộ pháp, nhà Tổ phía sau, điện Mẫu, có khi cả ban Trần triều và ban thờ vong (nơi gửi bài vị người đã mất). Một phủ thờ Mẫu có thể có hàng chục ban xếp theo tầng. Người lần đầu đến dễ đi lòng vòng, không biết bắt đầu từ đâu.
Thứ tự lễ mà các sách văn khấn và người đi lễ lâu năm truyền lại dựa trên hai ý. Ý thứ nhất là phép lịch sự: vào nơi nào thì chào người trông coi nơi đó trước, như vào nhà ai thì chào chủ nhà. Ý thứ hai là trục bài trí: đi từ ngoài vào trong, từ chính đến phụ, từ cao xuống thấp. Hai ý này đôi khi cho ra hai thứ tự khác nhau, nên mới có chuyện chùa này hướng dẫn một kiểu, chùa kia hướng dẫn kiểu khác.
Điều quan trọng cần nhớ: không có thứ tự nào là "sai thì bị phạt". Lỡ khấn lộn thứ tự, lần sau đi đúng hơn là được. Lời khấn ở mỗi ban mới là phần chính, và lòng thành không đo bằng việc đi đúng lộ trình.
Thứ tự thường gặp ở chùa miền Bắc
Bảng dưới đây ghi thứ tự hay được sách văn khấn hướng dẫn, kèm cách khác hay gặp. Cột cuối gợi ý độ dài lời khấn ở mỗi ban:
| Thứ tự | Ban | Lý do của thứ tự | Lời khấn |
|---|---|---|---|
| 1 | Ban Đức Ông (có nơi kèm ban Thổ địa) | Chào vị hộ trì chùa, xin phép vào lễ | Ngắn, ba bốn câu |
| 2 | Ban Tam bảo ở chính điện | Ban chính, thờ Phật | Trọn bài ngắn, lễ chay |
| 3 | Ban Đức Thánh Hiền, ban Quan Âm, các ban Bồ Tát | Các ban phụ trong chính điện | Vài câu mỗi ban |
| 4 | Nhà Tổ | Tri ân các vị Tổ sư | Ngắn, tri ân |
| 5 | Điện Mẫu, ban Trần triều (nếu có) | Hệ thờ dân gian được chùa dung nạp | Bài riêng cho ban Mẫu |
| 6 | Ban thờ vong, nơi gửi tro cốt (nếu có người nhà) | Thăm người thân đã mất | Lời riêng cho người thân |
Cách khác hay gặp: lễ Tam bảo trước, rồi mới đến Đức Ông và các ban khác, theo ý "Phật là chính, vào chùa phải lễ Phật trước". Nhiều nhà sư hướng dẫn theo cách này. Hai cách đều có người theo; khi chùa có bảng chỉ dẫn hoặc người hướng dẫn, theo chùa.
Ban thờ vong và nơi gửi tro cốt là nơi riêng của gia đình có người thân gửi ở chùa. Khách đi lễ thường không lễ ở đây, trừ khi có người quen.
Hộ pháp, Thổ địa ở chùa: vái hay khấn
Bước vào tiền đường nhiều chùa miền Bắc, người đi lễ gặp hai pho tượng Hộ pháp rất lớn đứng hai bên, mặc giáp trụ, nét mặt một hiền một dữ. Theo cách gọi phổ biến, hai vị là Khuyến Thiện (khuyên làm điều thiện) và Trừng Ác (răn trị điều ác), có nhiệm vụ bảo vệ chính pháp. Một số chùa có thêm ban Thổ địa, thờ thần đất của khuôn viên chùa, thường đặt gần ban Đức Ông hoặc ở góc tiền đường.
Hai nơi này thường không phải chỗ người đi lễ đọc bài khấn dài. Phần lớn người đi qua chắp tay vái, có người dừng lại khấn một hai câu: "Con kính lạy hai vị Hộ pháp, con là (tên), xin vào lễ Phật." Ở ban Thổ địa, lời khấn mang ý xin phép thần đất: "Con kính lạy Thổ địa chùa (tên chùa), con là (tên), hôm nay đến lễ, xin chư vị chứng giám."
Có sách văn khấn xếp ban Thổ địa vào bước đầu tiên, trước cả Đức Ông, theo ý "đất có Thổ công". Có chùa không có ban riêng cho Thổ địa. Người đi lễ không cần tìm cho bằng được; nếu có, vái và khấn vài câu là đủ, nếu không, bỏ qua bước này. Trẻ nhỏ thường sợ tượng Hộ pháp vì to và dữ; giải thích cho con rằng đó là "các ông bảo vệ chùa" để con yên tâm.
Thứ tự ở phủ thờ Mẫu
Phủ thờ Mẫu thường có cấu trúc nhiều tầng, từ ngoài vào trong và từ thấp lên cao. Phía trong cùng, cao nhất là ban Công đồng, nơi ngự của Tam toà Thánh Mẫu, có nơi đặt cả ban Ngọc Hoàng hoặc ban Phật ở tầng trên cùng. Phía dưới là hàng các vị Quan lớn, rồi đến Chầu bà, Ông Hoàng. Hai bên thường có ban Cô, ban Cậu; bên ngoài có ban Sơn trang, ban Trần triều; dưới gầm ban có khi thờ Ngũ hổ.
Thứ tự lễ phổ biến ở phủ: lễ ban Công đồng trước, vì đây là ban chính; rồi đến các ban hai bên theo hướng dẫn của thủ nhang. Một số người đi lễ phủ lâu năm lễ ban Trần triều ngay sau ban Công đồng vì quan niệm "Cha – Mẹ" ngang nhau. Có phủ yêu cầu khách xin phép ở ban Thổ địa hoặc ban thần linh ngoài cùng trước khi vào trong.
Vì mỗi phủ một cách sắp xếp, người lần đầu đến nên hỏi thủ nhang: "Con đi lễ lần đầu, nên lễ từ ban nào ạ?" Câu hỏi này không có gì ngại; thủ nhang thường sẵn lòng chỉ, và việc hỏi cho thấy người đi lễ tôn trọng nếp của phủ.
Ở mỗi ban phụ, lời khấn chỉ cần vài câu: kính lạy vị thờ ở ban đó (hoặc gọi chung "chư vị ở ban này"), trình tên, nguyện bình an. Bài khấn đầy đủ đã đọc ở ban Công đồng, không cần lặp lại.
Đình, đền, miếu: thường chỉ một ban chính
So với chùa và phủ, đình làng và đền thờ danh nhân đơn giản hơn. Đình thường có một ban chính thờ Thành hoàng ở hậu cung hoặc gian giữa, hai bên có thể có ban thờ các vị phối thờ, ban Thổ địa. Đền danh nhân thờ một vị chính, kèm các vị phối thờ. Thứ tự lễ ở đây khá rõ: ban chính trước, các ban phụ sau.
Ở nhiều đình, hậu cung đóng cửa quanh năm, chỉ mở vào ngày hội; người đến lễ đứng ở gian ngoài (đại đình), hướng vào hậu cung mà khấn. Không tự ý mở cửa hậu cung. Ở đền danh nhân là di tích, ban quản lý thường bố trí lối đi một chiều, người đi lễ theo lối đó là được.
Miếu nhỏ thì chỉ một ban. Một số quần thể di tích gồm cả đình, chùa, đền, miếu trong cùng khuôn viên; khi đó người đi lễ thường đi theo trục đường dẫn: đình hoặc đền trước, chùa sau, hoặc ngược lại tuỳ cổng vào. Không có quy định chung cho các quần thể này; quan sát người địa phương và hỏi ban quản lý là cách chắc nhất.
Những nơi này thường không yêu cầu lễ ở nhiều ban như chùa, phủ. Một lời khấn trọn vẹn ở ban chính, vài câu kính lạy ở ban phụ là đủ cho một lần đi lễ.
Khấn gộp khi thời gian ít hoặc quá đông người
Mùa lễ đầu năm, nhiều chùa, phủ đông đến mức không thể đi từng ban. Khi đó, khấn gộp là cách nhiều người chọn: đứng ở một vị trí thuận lợi (thường là sân trước chính điện hoặc trước phủ), hướng vào trong, khấn một bài gộp kính lạy tất cả các vị.
Một lời khấn gộp tham khảo ở chùa: "Nam mô A Di Đà Phật (ba lần). Con kính lạy mười phương chư Phật, chư vị Bồ Tát, Đức Ông, Đức Thánh Hiền, chư vị Tổ sư và chư vị Thánh thần ngự tại chùa (tên chùa). Con là (họ tên), ngụ tại (địa chỉ). Hôm nay ngày (…) tháng (…) âm lịch, con đến chùa dâng nén hương. Cúi xin chư vị chứng minh lòng thành, cho gia đình con bình an. Nam mô A Di Đà Phật (ba lần)."
Ở phủ, lời khấn gộp kính lạy "Tam toà Thánh Mẫu, chư vị Thánh hiền, Trần triều và chư vị ở các ban trong phủ". Khấn gộp không phải là lười; trong đám đông, đứng khấn một chỗ giúp giảm chen lấn, giữ an toàn cho người già, trẻ nhỏ và chính mình.
Nếu muốn lễ kỹ từng ban, chọn ngày vắng: ngày thường trong tuần, buổi sáng sớm, hoặc sau rằm tháng Giêng khi mùa lễ hội đã qua.
Mỗi ban khấn gì: bảng nhớ nhanh
Danh sách dưới đây gợi ý ý chính cho từng ban, để khi đi lễ không phải đọc lại cả bài dài ở mỗi nơi. Bài khấn đầy đủ của từng ban có ở các bài riêng trong chuyên mục:
- Ban Đức Ông: kính lạy, trình tên, xin phép vào lễ chùa.
- Ban Tam bảo: kính lạy chư Phật, Bồ Tát, Hiền Thánh Tăng; trình tên, nơi ở, ngày tháng; nguyện thân tâm an ổn, biết làm điều lành.
- Ban Quan Âm: niệm danh hiệu Quán Thế Âm Bồ Tát; trình tên; nguyện bình tĩnh, sáng suốt, gia đình an ổn.
- Ban Đức Thánh Hiền: kính lạy, trình tên, nguyện biết lắng nghe điều hay.
- Nhà Tổ: kính lạy chư vị Tổ sư; tri ân công dựng chùa, giữ đạo.
- Điện Mẫu, ban Công đồng: kính lạy Tam toà Thánh Mẫu, chư vị Thánh hiền; nguyện gia đình bình an, làm ăn chân chính.
- Ban Trần triều: kính lạy Đức Thánh Trần; nhớ công giữ nước; nguyện con cháu ngay thẳng.
- Ban Thổ địa, thần linh: kính lạy, trình tên, xin phép, cảm tạ.
Ở mỗi ban phụ, ba bốn câu là đủ. Phần trình tên có thể rút gọn thành "con là (tên)", không cần đọc lại địa chỉ, ngày tháng nếu đã đọc ở ban chính. Nhiều người lớn tuổi vẫn đọc đủ ở mỗi ban; đó là thói quen cá nhân, không phải yêu cầu.
Câu hỏi thường gặp
Đi chùa nên lễ Đức Ông hay Tam bảo trước?
Có hai cách đều phổ biến. Nhiều sách văn khấn hướng dẫn lễ Đức Ông trước như chào vị hộ trì chùa, nhiều nhà sư lại hướng dẫn lễ Tam bảo trước vì Phật là chính. Theo bảng chỉ dẫn hoặc lời hướng dẫn của chùa mình đến là hợp lẽ nhất.
Khấn lộn thứ tự các ban có sao không?
Không có gì đáng lo. Thứ tự lễ là nếp quen giúp buổi lễ gọn gàng, không phải điều kiện để lời khấn có giá trị. Lỡ lộn thứ tự, cứ khấn trọn ở ban đang đứng, lần sau đi theo thứ tự hướng dẫn là được.
Có phải khấn ở tất cả các ban không?
Không bắt buộc. Nhiều người chỉ lễ ban chính rồi về. Ban nào không có lễ, không có hương, đi qua chắp tay vái là đủ. Ban thờ vong là nơi riêng của các gia đình, khách không cần lễ nếu không có người thân gửi ở đó.
Ở phủ thờ Mẫu nên lễ ban nào trước?
Thứ tự phổ biến là lễ ban Công đồng ở giữa trước, nơi ngự của Tam toà Thánh Mẫu, rồi đến các ban hai bên. Một số phủ có thứ tự riêng, như xin phép ban thần linh ngoài cùng trước. Hỏi thủ nhang khi đến lần đầu.
Đông người quá thì khấn thế nào?
Đứng ở chỗ thoáng, hướng vào chính điện hoặc phủ, khấn một bài gộp kính lạy tất cả các vị, rồi về. Khấn gộp giúp giảm chen lấn, an toàn cho người già và trẻ nhỏ. Muốn lễ kỹ từng ban thì chọn ngày vắng.
Mỗi ban có cần thắp hương riêng không?
Không cần. Nhiều chùa, phủ chỉ cho thắp hương ở một hoặc vài lư hương chung. Ở các ban còn lại, chắp tay khấn là đủ. Theo quy định tại chỗ để tránh khói và nguy cơ cháy trong điện thờ.