Lễ khai hạ là lễ cúng ngày mùng 7 tháng Giêng, theo nếp xưa đánh dấu hết những ngày Tết: nhà nào dựng cây nêu thì hạ nêu, gia đình thắp hương thần linh và gia tiên, thưa rằng Tết đã qua, con cháu trở lại việc làm ăn. Lời khấn ngày này đi theo bố cục chung của văn khấn cổ truyền: kính lạy, xưng danh, nêu ngày và dịp, dâng lễ, cầu xin, kết.
Ngày nay ít nhà còn dựng nêu, và nhiều nhà đã hoá vàng tiễn ông bà từ mùng 3, mùng 4, nên lễ khai hạ ở nhà trở thành một lễ nhỏ, có nhà làm, có nhà không. Bài này đưa bố cục, một khung lời khấn tham khảo và bản khấn nôm, không coi bất kỳ bản nào là "bản chuẩn". Mùng 7 Tết Đinh Mùi rơi vào thứ Sáu 12/2/2027. Chuyện dựng nêu, hạ nêu như một phong tục có bài riêng ở hệ.
Khai hạ là gì trong nếp Tết xưa
Theo các sách phong tục, cây nêu được dựng từ ngày 23 tháng Chạp, khi Táo quân về trời, và hạ vào ngày mùng 7 tháng Giêng. Khoảng thời gian giữa hai mốc ấy là "Tết" theo nghĩa rộng. Lễ khai hạ, vì vậy, là lễ khép lại mùa Tết: hạ nêu, cúng tạ, rồi mọi người trở lại nhịp làm ăn thường ngày.
Ở làng quê Bắc Bộ xưa, mùng 7 còn là ngày một số làng mở hội, làm lễ ở đình. Lễ ở đình có văn tế, văn khấn riêng do làng giữ, đọc bởi người được làng cử; không thuộc phạm vi bài này. Ở mỗi nhà, lễ khai hạ đơn giản hơn: một mâm lễ nhỏ, một lời khấn với thần linh trong nhà và gia tiên.
Ở miền Trung và miền Nam, mốc kết thúc Tết trong từng nhà thường gắn với ngày đưa ông bà hơn là ngày hạ nêu, nên tên gọi "khai hạ" ít được dùng ở gia đình. Nhiều nhà vẫn thắp hương ngày mùng 7 như một ngày trong tháng Giêng, không đặt tên lễ riêng. Đó cũng là một nếp đầy đủ.
Cách hiểu chữ "khai hạ" có vài lối giải thích khác nhau trong sách báo; điểm chung là ý mở ra một giai đoạn mới sau Tết. Người đọc không cần chọn lối nào là đúng để khấn. Điều cần nắm là ý của lễ: tạ những ngày Tết đã qua, báo với thần linh và tổ tiên rằng gia đình bước vào năm làm ăn mới.
Bố cục lời khấn lễ khai hạ
Sách văn khấn cổ truyền có bản riêng cho lễ khai hạ, câu chữ khác nhau giữa các nhà in. Thay vì chép một bản dài khó đối chiếu, dưới đây là các phần mà mọi bản đều có, theo đúng thứ tự:
- Niệm mở đầu (tuỳ nhà). "Nam mô A Di Đà Phật" ba lần, nhà không quen thì bỏ.
- Kính lạy. Lạy Trời Đất, chư vị Tôn thần, thần linh trong nhà (Táo quân, Thổ địa, Long mạch), rồi gia tiên nội ngoại.
- Xưng danh. Tên người khấn, "cùng toàn gia", địa chỉ đang ở.
- Nêu ngày, nêu dịp. "Hôm nay là ngày mồng Bảy tháng Giêng năm (tên năm), nhân lễ khai hạ."
- Dâng lễ. Câu sắm sửa hương hoa, lễ vật, kính dâng trước án.
- Ý tạ và báo. Cảm tạ những ngày Tết bình an; báo Tết đã qua, con cháu trở lại công việc.
- Cầu xin. Xin phù hộ cả nhà trong năm, việc làm thuận hoà, đi lại bình an.
- Kết. "Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám", niệm cuối nếu đã niệm đầu.
Chỉ có hai phần làm nên đặc trưng của bài khai hạ: câu nêu dịp và ý "Tết đã qua". Các phần còn lại giống mọi bài khấn tại gia. Nếu gia đình đã có một bản chép tay truyền lại, đó là bản nên dùng.
Khung lời khấn khai hạ tại nhà (tham khảo)
Khung dưới đây được ghép theo đúng bố cục trên, dùng những câu chữ quen thuộc của văn khấn cổ truyền. Đây không phải nguyên văn của một cuốn sách cụ thể; chữ trong ngoặc là phần điền:
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng thiên Hậu thổ, chư vị Tôn thần.
Con kính lạy ngài Bản gia Táo quân, ngài Bản gia Thổ địa, Long mạch Tôn thần.
Con kính lạy các cụ hương linh gia tiên họ (…) nội ngoại.
Tín chủ con là: (họ tên), cùng toàn gia.
Ngụ tại: (địa chỉ).
Hôm nay là ngày mồng Bảy tháng Giêng năm (tên năm âm lịch), nhân lễ khai hạ, tín chủ con thành tâm sắm sửa hương hoa, lễ vật, kính dâng trước án.
Những ngày xuân vừa qua, nhờ ơn chư vị Tôn thần và gia tiên, gia đình con được sum họp, bình an. Nay Tết đã qua, con cháu trở lại công việc.
Cúi xin chư vị Tôn thần và gia tiên chứng giám, phù hộ cho toàn gia trong năm mới mạnh khoẻ, làm ăn thuận hoà.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Ví dụ điền cho năm tới: "Hôm nay là ngày mồng Bảy tháng Giêng năm Đinh Mùi". Nhà đã hoá vàng tiễn ông bà thì có thể bỏ câu gọi gia tiên, chỉ khấn thần linh; nhà vẫn giữ hương khói gia tiên mỗi rằm, mùng 1 thì giữ câu đó cũng không sao.
Bản khấn nôm cho lễ khai hạ
Lễ khai hạ ở nhà nay thường do người trẻ làm khi bố mẹ đã về quê sau Tết, hoặc ngược lại. Khấn nôm gọn và đủ ý:
"Con lạy các vị thần linh trong nhà, con lạy ông bà tổ tiên.
Con là (họ tên), đang ở (địa chỉ).
Hôm nay là mồng Bảy tháng Giêng năm (…), Tết đã xong, con thắp nén hương cảm tạ mấy ngày Tết cả nhà được sum họp, bình an.
Từ mai con đi làm lại, các cháu đi học lại. Con xin các vị và ông bà phù hộ cả nhà một năm khoẻ mạnh, đi lại an toàn.
Con xin cảm tạ."
Câu "từ mai con đi làm lại" là phần tự nhiên nhất của lời khấn ngày này, vì đúng là lúc nhiều người quay lại thành phố sau kỳ nghỉ. Ai đi xa có thể thêm "con xin phép đi làm ăn xa", giống lời chào trước khi rời nhà. Ví dụ giả định một dòng địa chỉ: "đang ở xã (…), tỉnh Ninh Bình".
Làm lễ khai hạ hay không: những tình huống thường gặp
Lễ khai hạ không còn phổ biến như lễ giao thừa hay lễ mùng 1. Bảng dưới gom các trường hợp hay hỏi và cách nhiều gia đình xử lý:
| Tình huống | Cách nhiều nhà làm |
|---|---|
| Nhà không dựng nêu | Vẫn có thể làm lễ khai hạ nhỏ, hoặc bỏ; không có quy định bắt buộc |
| Đã hoá vàng từ mùng 3, mùng 4 | Lễ khai hạ chỉ là thắp hương báo hết Tết; không lặp lời tiễn ông bà |
| Mùng 7 trùng ngày đi làm | Thắp hương buổi sáng trước khi đi hoặc buổi tối khi về; khấn đúng ngày mồng Bảy |
| Nhà ở làng có hội mùng 7 | Lễ ở đình theo làng; ở nhà thắp hương, khấn ngắn |
| Nhà dựng nêu | Khấn trước, hạ nêu sau; cây nêu hạ xuống cất gọn, tránh để nằm chắn lối đi |
Điểm chung là lễ khai hạ không có phần doạ hay kiêng nặng. Gia đình nào thấy hợp thì giữ như một cách khép lại kỳ nghỉ cho có đầu có cuối; nhà nào không làm cũng không thiếu điều gì trong nếp thờ cúng.
Với nhà dựng nêu tre cao, hạ nêu cần hai người, tránh dây điện ngang sân. An toàn của người hạ quan trọng hơn giờ hạ.
Trình tự gọn cho người lần đầu tự làm lễ khai hạ
Lễ khai hạ ở nhà ngắn, nhưng người lần đầu làm vẫn hay lúng túng về thứ tự. Trình tự dưới đây theo cách nhiều gia đình đang làm:
- Buổi sáng hoặc chiều mùng 7, dọn gọn bàn thờ: bỏ hoa héo, quả hỏng, thay nước, rót trà mới.
- Bày lễ theo nếp nhà; nhiều nhà chỉ cần hương, hoa, quả, chén trà, có nhà thêm mâm cơm nhỏ. Chi tiết lễ vật thuộc chuyên mục mâm cúng.
- Điền tờ khấn: tên người khấn, địa chỉ, "ngày mồng Bảy tháng Giêng năm" kèm tên năm mới.
- Thắp hương ban thần linh trước nếu nhà có ban riêng, khấn phần thần linh; rồi sang bàn gia tiên.
- Đọc lời khấn chậm, rõ; xong vái ba vái. Các thành viên khác vào vái sau.
- Nhà dựng nêu thì sau lời khấn mới hạ nêu; cành lá, vật treo trên nêu gom lại xử lý gọn.
- Chờ hương cháy khoảng hai phần ba, vái tạ, hạ lễ.
Cả trình tự mất chừng hai mươi phút. Nếu sáng mùng 7 phải đi làm sớm, làm buổi tối khi về vẫn trọn ngày mồng Bảy; lời khấn không cần thay đổi gì.
Từ khai hạ đến rằm tháng Giêng
Sau khai hạ, nhiều gia đình bước vào nhịp đầu năm: đi lễ đình chùa, cúng vía Thần Tài mùng 10 nếu nhà buôn bán, rồi rằm tháng Giêng. Lời khấn vía Thần Tài ở nhà có bài riêng trong chuyên mục này; văn khấn rằm tháng Giêng đã có bài riêng ở hệ.
Một số nhà kết hợp lễ khai hạ với lễ đầu năm ở ban thần linh, khấn một lượt cho gọn: vừa báo Tết đã qua, vừa thưa với thần linh trong nhà về công việc năm mới. Cách gộp này được nhiều gia đình bận rộn chọn. Lời khấn đầu năm ở ban thần linh cũng có bài riêng, để gia đình chọn làm riêng hay gộp.
Với người làm nghề có lễ khai xuân riêng như cửa hàng, xưởng, nhà hàng, ngày mở hàng đầu năm có thể trước hoặc sau mùng 7. Lời khấn mở hàng thuộc chuyên mục cửa hàng, công việc; lời khấn khai hạ ở nhà là việc của gia đình, không thay thế lễ ở chỗ làm. Hai lễ khác chỗ, khác đối tượng nên không cần chọn một bỏ một.
Câu hỏi thường gặp
Lễ khai hạ năm 2027 là ngày nào?
Mùng 7 tháng Giêng năm Đinh Mùi rơi vào thứ Sáu 12/2/2027, tính từ mùng 1 Tết là thứ Bảy 6/2/2027. Gia đình làm vào buổi sáng hoặc chiều tuỳ lịch đi làm.
Không dựng cây nêu thì có cần cúng khai hạ không?
Không bắt buộc. Lễ khai hạ gắn với cây nêu trong nếp xưa, nhưng ý của lễ là khép lại Tết. Nhà không dựng nêu có thể thắp hương báo hết Tết, hoặc không làm; cả hai đều là lựa chọn bình thường.
Văn khấn khai hạ có phải bài văn khấn hoá vàng không?
Không. Hoá vàng là lễ tiễn gia tiên sau Tết, đọc bài riêng; khai hạ là lễ báo hết Tết, hạ nêu. Nhà hoá vàng muộn trùng ngày mùng 7 có thể làm hai lễ liên tiếp, đọc hai lời khác nhau, hoặc gộp ý vào bài hoá vàng.
Có cần đốt vàng mã trong lễ khai hạ không?
Nhiều nhà không đốt, vì vàng mã ngày Tết đã hoá trong lễ hoá vàng. Nhà nào có lệ thì đốt ít, ở chỗ an toàn, có người trông. Lời khấn không phụ thuộc việc có hay không có vàng mã.
Lễ khai hạ ở đình làng đọc văn khấn này được không?
Không nên. Lễ ở đình có văn tế, nghi thức riêng do làng giữ và người được làng cử đọc. Bài trên chỉ dành cho lễ ở gia đình. Muốn biết văn ở đình làng mình, hỏi ban khánh tiết hoặc các cụ trong làng.