Khi chuyển nhà, gia đình rước bàn thờ gia tiên theo thường khấn ở ba chặng: ở nhà cũ khấn tạ thần linh nơi đã ở và xin phép ông bà cho rước bát hương đi; tới nhà mới đặt bát hương lên bàn thờ thì báo đã tới nơi; rồi trong lễ nhập trạch hoặc một lễ riêng thì kính mời ông bà an vị. Lời khấn phần lớn là khấn nôm, đi theo bố cục chung của lời khấn gia tiên.
Bài văn khấn nhập trạch về nhà mới, gồm lời trình báo thần linh nơi ở mới, đã có bài riêng trong hệ. Bài này đi sâu vào phần gia tiên: lời khấn ở nhà cũ, những tình huống hay gặp như chuyển xa, nhà cũ vẫn còn người ở, và cách đóng gói, bê bát hương sao cho an toàn. Chọn ngày chuyển nhà, hướng đặt bàn thờ ở nhà mới thuộc chuyên đề khác.
Bốn lời khấn của một lần rước bàn thờ
Một lần chuyển bàn thờ trọn vẹn có thể có tới bốn lời khấn. Nhiều gia đình lược bớt; bảng dưới giúp bạn chọn những lời hợp với nhà mình:
| Lời khấn | Khấn ở đâu, khi nào | Ý chính | Mức thường gặp |
|---|---|---|---|
| Tạ thần linh nơi ở cũ | Ban thần linh hoặc giữa nhà cũ, trước hôm chuyển | Cảm ơn đã cho gia đình ở yên ổn, báo sắp chuyển đi | Nhiều nhà làm |
| Xin rước gia tiên | Bàn thờ gia tiên ở nhà cũ, trước khi bọc bát hương | Báo chuyển nhà, xin rước bát hương, ảnh thờ | Hầu hết các nhà |
| Báo đã tới nơi | Bàn thờ ở nhà mới, ngay khi đặt bát hương | Ông bà đã về nơi ở mới | Lời rất ngắn |
| Mời an vị | Bàn thờ nhà mới, trong lễ nhập trạch hoặc lễ riêng | Kính mời ông bà an vị, chứng giám | Hầu hết các nhà |
Nếu nhập trạch ngay hôm chuyển, lời "báo đã tới nơi" và "mời an vị" gộp làm một trong lễ nhập trạch. Nếu chuyển đồ trước, nhập trạch sau vài hôm, nhiều gia đình vẫn đặt bát hương lên bàn thờ mới và thắp hương báo, để ông bà không phải "chờ trong thùng".
Lời khấn ở nhà cũ trước khi đi
Hôm trước ngày chuyển hoặc sáng sớm ngày chuyển, gia đình thắp hương ở nhà cũ. Ở ban thần linh, lời khấn tạ ngắn: "Con lạy trời đất, con lạy các vị thần linh cai quản ngôi nhà này. Con là (họ tên). Gia đình con ở đây từ năm (…), nhờ các vị che chở, cả nhà được bình an. Nay gia đình con chuyển về ở tại (địa chỉ mới), con thắp nén hương tạ ơn các vị. Con xin cảm tạ."
Ở bàn thờ gia tiên, lời khấn xin rước: "Con lạy ông bà tổ tiên, các cụ nội ngoại họ (…). Con là (họ tên). Hôm nay ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch, gia đình con chuyển từ (địa chỉ cũ) về ở tại (địa chỉ mới). Con xin phép ông bà cho con cháu được rước bát hương, ảnh thờ về nhà mới để phụng thờ. Đường đi có điều gì sơ suất, con xin ông bà thứ lỗi. Con xin cảm tạ."
Nếu nhà cũ có bàn thờ Thần Tài hoặc ban Phật, khấn ở từng ban trước khi rước đi, lời ngắn theo cùng ý. Nhà thuê thì lời tạ thần linh nói rõ "ngôi nhà gia đình con ở thuê". Khi trả nhà, nhiều người lau dọn chỗ đặt bàn thờ cũ cho sạch, coi như lời cảm ơn cuối cùng với chỗ ở cũ và với chủ nhà.
Trên đường đi: người bê bát hương và những điều nên giữ
Ai bê bát hương. Theo tập quán là người đứng khấn, thường là chủ nhà hoặc người lớn nhất trong nhà. Người ấy ôm bát hương trên tay, ngồi ghế ổn định, không để chung với đồ đạc trên xe tải.
Ảnh thờ, bài vị. Người khác trong nhà bê, bọc chống vỡ. Nhiều nhà để ảnh thờ đi cùng xe với bát hương.
Đi thẳng về nhà mới. Nhiều người lớn tuổi dặn đi thẳng, không ghé chỗ khác khi đang ôm bát hương. Dặn ấy vừa theo nếp, vừa giúp bát hương không bị va chạm khi lên xuống xe nhiều lần.
Chuyển xa, đi máy bay. Bát hương bọc kỹ, để trong hành lý xách tay, tro được giữ trong túi kín để không rơi vãi. Hỏi hãng bay về quy định mang đồ gốm sứ, tro; gia đình nhiều nơi chọn mang ít tro từ bát cũ và bốc bát hương mới ở nơi đến.
Lời nhẩm trên đường. Một số người nhẩm "con mời ông bà về nhà mới" khi lên xe và khi tới cổng. Không bắt buộc; lời khấn chính đã nói ở nhà cũ.
Lời báo khi tới nơi và lời an vị
Tới nhà mới, đặt bát hương, ảnh thờ lên bàn thờ đã lau sạch, thắp nén hương báo: "Con lạy ông bà tổ tiên. Con cháu đã rước ông bà về nhà mới tại (địa chỉ mới). Con xin ông bà an lòng. Con xin cảm tạ." Nếu hôm nay làm luôn lễ nhập trạch, bỏ lời báo này, đọc thẳng lời khấn gia tiên trong lễ nhập trạch.
Nếu lễ nhập trạch đã làm từ trước (gia đình nhập trạch rồi mới chuyển bàn thờ sau), hoặc nhà mới là nhà thuê không làm nhập trạch, gia đình đọc lời an vị riêng: "Con lạy ông bà tổ tiên, các cụ nội ngoại họ (…). Con là (họ tên). Hôm nay ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch, con cháu đã rước bát hương, ảnh thờ về nơi ở mới tại (địa chỉ mới), bày biện trang nghiêm. Con thành tâm dâng hương hoa lễ vật, kính mời ông bà an vị, chứng giám, phù hộ cho con cháu ở nơi mới được mạnh khoẻ, hoà thuận. Con xin cảm tạ."
Địa chỉ mới đọc đúng tên hành chính hiện hành. Ví dụ giả định: "số (…), đường (…), phường (…), Thành phố Hồ Chí Minh". Nếu chuyển giữa hai tỉnh đã sáp nhập, nhiều người đọc thêm tên cũ cho ông bà "dễ nhận", điều đó tuỳ thói quen của gia đình.
Sau lời an vị, nhiều nhà giữ một thói quen nhỏ: tuần đầu ở nhà mới, mỗi tối thắp một nén hương, khấn nôm vài câu báo với ông bà chuyện trong ngày, như con cháu báo đã quen đường đi làm, đã chào hàng xóm. Không có sách nào quy định việc này; đó là cách các gia đình tự làm cho nơi ở mới bớt lạ.
Những trường hợp riêng khi chuyển bàn thờ
Không phải lần chuyển nhà nào cũng là rước nguyên bàn thờ từ nhà cũ sang nhà mới. Một số trường hợp hay gặp và cách đổi lời:
| Trường hợp | Cách làm hay gặp | Lời khấn |
|---|---|---|
| Nhà cũ vẫn còn người thân ở, bàn thờ để lại | Bàn thờ gốc giữ nguyên; nhà mới lập bàn thờ mới | Dùng lời lập bàn thờ mới, xin phép ở bàn thờ gốc |
| Chuyển từ nhà thuê sang nhà mua | Rước bát hương như bình thường | Lời tạ nhà cũ nói "nhà ở thuê" |
| Chuyển tạm sang nhà thuê trong thời gian xây nhà | Rước bát hương sang chỗ ở tạm | Nói rõ "ở tạm trong thời gian xây nhà"; khi xây xong rước về |
| Giao bàn thờ cho anh em khác thờ | Rước bàn thờ sang nhà người nhận | Hai bên cùng khấn; thường có bàn bạc trong họ |
| Định cư nước ngoài | Có nhà mang theo ít tro, có nhà để bàn thờ lại cho người thân | Hỏi người lớn trong họ trước khi quyết |
Lời khấn lập bàn thờ mới và lời khấn xin dời bàn thờ khi sửa nhà có bài riêng cùng danh mục. Chuyện ai giữ bàn thờ gốc khi gia đình tách nhà thuộc chuyên đề bàn thờ gia tiên, không thuộc lời khấn.
Chuyển nhà gần ngày giỗ, ngày Tết: lời khấn thêm gì
Chuyển nhà ngay trước ngày giỗ. Nếu ngày giỗ rơi vào vài hôm sau khi chuyển, nhiều gia đình làm giỗ ở nhà mới, lời khấn ngày giỗ thêm một câu "năm nay con cháu đã về nơi ở mới tại (địa chỉ), con kính mời (tên người được giỗ) về hưởng giỗ". Nếu nhà mới chưa ổn, có nhà làm giỗ ở nhà anh em, khấn mời về đó.
Chuyển nhà trong tháng Chạp. Lời khấn rước bàn thờ có thể kèm ý bao sái: bàn thờ ở nhà mới đã lau dọn sạch, đón ông bà về ăn Tết ở nơi mới. Lễ rước ông bà chiều 30 Tết vẫn là lễ riêng, khấn theo bài dành cho dịp ấy.
Chuyển nhà trong mấy ngày Tết. Phần lớn gia đình tránh chuyển nhà trong những ngày Tết vì bận lễ, bận khách. Nếu buộc phải chuyển, lời khấn nói rõ hoàn cảnh, xin ông bà thứ lỗi vì lễ Tết năm nay không được chu đáo.
Chuyển nhà khi trong nhà có tang. Thường chờ qua các lễ quan trọng sau tang. Nếu buộc phải chuyển, nên hỏi người lớn trong họ hoặc người hướng dẫn tang lễ về việc rước bát hương người mới mất, vì việc ấy có nếp riêng.
Đóng gói bát hương và đồ thờ cho chuyến đi
Phần việc tay chân dưới đây là cách nhiều gia đình làm để bát hương tới nơi nguyên vẹn:
- Chờ hương tàn hẳn sau lời khấn xin rước. Rút bớt chân hương nếu quá nhiều, giữ nguyên tro và cốt bát hương.
- Phủ miệng bát bằng giấy đỏ hoặc vải sạch, buộc nhẹ, để tro không rơi vãi khi xe xóc.
- Đặt bát hương trong hộp có lót vải mềm hoặc ôm trực tiếp trên tay; không xếp chung thùng với đồ khác.
- Ảnh thờ bọc màng chống sốc, đặt đứng hoặc nằm ngửa trong thùng cứng; đồ đồng, đồ sứ gói riêng từng món.
- Ghi chú trên thùng: đồ thờ, đặt lên trên, không xếp đồ nặng đè lên.
- Tới nơi, lau bàn thờ mới, đặt bát hương trước, ảnh thờ sau, rồi mới tới đồ thờ khác.
Khi đặt bát hương lên bàn thờ mới, gỡ giấy phủ, chỉnh lại chân hương, thắp nén hương đầu tiên. Ở căn hộ, đặt bàn thờ xa rèm, xa đầu báo khói, thắp ít hương; an toàn là một phần của việc giữ lễ.
Câu hỏi thường gặp
Chuyển nhà có bắt buộc rước bát hương theo không?
Không có quy định chung. Nếu bàn thờ gốc vẫn ở nhà cũ với người thân, bát hương thường để lại và nhà mới lập bàn thờ mới. Nếu cả gia đình dọn đi, phần lớn rước bát hương theo, vì đó là nơi thờ cúng của gia đình.
Rước bàn thờ trước hay sau khi chuyển đồ đạc?
Nhiều nhà rước bát hương trước, cùng chuyến đầu tiên, để bàn thờ có chỗ ngay. Nhà khác chuyển đồ trước, đợi nhà mới ổn định rồi mới rước bát hương. Cả hai đều bình thường, miễn bàn thờ ở nhà mới đã sạch và vững.
Có cần khấn tạ nhà cũ khi ở nhà thuê không?
Không bắt buộc, nhưng nhiều người vẫn khấn một câu cảm ơn nơi đã cho gia đình ở yên ổn. Lời ngắn, không cần bày lễ lớn; chủ nhà không phiền nếu bạn hỏi trước và giữ an toàn hương nến.
Người già yếu không bê được bát hương thì sao?
Một người con trưởng hoặc con cháu khác bê thay, người già ngồi cạnh trên cùng chuyến xe. Lời khấn nói rõ ai đứng khấn; người bê không nhất thiết là người khấn. Nhiều gia đình vẫn để người già đứng khấn ở nhà cũ và nhà mới, còn phần tay chân giao cho con cháu khoẻ mạnh.
Rước bàn thờ xong có phải làm lễ nhập trạch không?
Nhà mới thì phần lớn gia đình làm lễ nhập trạch, bài văn khấn đã có bài riêng trong hệ. Chuyển sang nhà thuê, ở tạm, nhiều nhà không làm nhập trạch, chỉ đọc lời an vị gia tiên ở bài này.
Chuyển nhà trong cùng toà chung cư có cần khấn như vậy không?
Lời khấn vẫn có ba ý: xin rước, báo tới nơi, mời an vị, chỉ ngắn hơn. Quãng đường gần, bát hương vẫn nên do một người bê, không để chung với đồ đạc chuyển bằng xe đẩy.