Lễ tạ mộ cuối năm thường có hai lời khấn: một lời ngắn xin phép vị Thổ thần cai quản khu nghĩa trang, rồi một lời ở chính ngôi mộ, báo việc con cháu đến sửa sang, cảm tạ một năm và kính mời ông bà về nhà ăn Tết. Sách văn khấn cổ truyền in hai bài này liền nhau, thứ tự như vậy, và phần lớn gia đình miền Bắc vẫn giữ nếp đó khi đi tạ mộ trong tháng Chạp.
Bài dưới đây chỉ bàn lời khấn: bố cục, bản phổ biến, chỗ cần điền, giải nghĩa vài chữ khó và một bản khấn nôm cho người ít khi ra mộ. Đồ lễ mang theo có bài riêng về mâm cúng; chuyện phần tục như sửa mộ, xây lại, cải táng thuộc chuyên đề mộ phần. Mỗi họ, mỗi vùng có nếp riêng; bản nào gia đình đã dùng nhiều năm thì cứ giữ bản đó.
Tạ mộ, tảo mộ, chạp mả: cùng một việc, ba cách gọi
Ở miền Bắc, việc ra thăm mộ trong tháng Chạp thường gọi là tạ mộ hoặc tảo mộ cuối năm. Chữ "tảo" nghĩa là quét, "tạ" là cảm ơn; hai chữ cho thấy hai phần của lễ: dọn sạch phần mộ và cảm tạ tổ tiên sau một năm. Nhiều nhà đi trong khoảng từ rằm đến hai mươi mấy tháng Chạp, trước khi lo mâm cỗ Tết.
Ở miền Trung, nhiều làng gọi là chạp mả hay lễ chạp. Có nơi làm theo từng nhà, có nơi cả họ cùng đi một ngày rồi về nhà thờ họ làm lễ chung. Ngày đi do họ tộc thống nhất, không nhất thiết cùng một mốc giữa các làng. Ở miền Nam, cụm từ hay nghe là "đi thăm mộ, rước ông bà": con cháu ra mộ những ngày cuối tháng Chạp, dọn cỏ, sơn lại, rồi khấn mời ông bà về nhà ăn Tết.
Tên gọi khác nhau nhưng lời khấn có chung một khung: xin phép thần đất nơi an táng, rồi thưa với người nằm dưới mộ. Lễ Thanh minh tháng Ba âm lịch cũng là dịp tảo mộ lớn, nhưng không mang ý mời ông bà về ăn Tết, nên văn khấn Thanh minh là bài khác, nằm ở chuyên mục các tiết trong năm. Bài này chỉ dành cho lần ra mộ cuối năm.
Hai lời khấn trong một buổi tạ mộ
Nhiều người chỉ khấn ở mộ mà bỏ qua lời đầu. Theo khuôn sách văn khấn cổ truyền, buổi tạ mộ có hai lượt, mỗi lượt hướng về một đối tượng khác nhau:
| Lượt khấn | Khấn ở đâu | Khấn với ai | Ý chính |
|---|---|---|---|
| Lượt một | Miếu nhỏ hoặc am thờ đầu nghĩa trang; nơi không có miếu thì đứng ở một góc khu mộ, quay vào trong | Thổ thần, Sơn thần, các vị thần linh cai quản khu đất | Trình tên, xin phép vào sửa sang phần mộ của người nhà |
| Lượt hai | Trước ngôi mộ | Hương linh người đã khuất nằm ở mộ đó | Báo việc dọn dẹp, cảm tạ một năm, kính mời về nhà ăn Tết |
| Lượt thêm (tuỳ nhà) | Các ngôi mộ xung quanh | Những người nằm cạnh, không phải người nhà | Thắp mỗi mộ một nén, vái, không cần đọc văn |
Lượt thêm không có trong mọi bản sách, nhưng rất nhiều gia đình làm: còn thừa hương thì cắm cho những mộ quanh đó, nhất là mộ không ai chăm. Đây là nếp thương người, không phải bắt buộc.
Nếu gia đình có nhiều mộ trong cùng một nghĩa trang, lượt một chỉ cần khấn một lần cho cả buổi. Lượt hai thì khấn riêng ở từng mộ, gọi đúng tên người nằm ở mộ đó.
Bản phổ biến: khấn Thổ thần nơi nghĩa trang
Bản dưới đây theo khuôn thường gặp trong sách văn khấn cổ truyền. Câu chữ giữa các sách có khác, chữ trong ngoặc là phần điền:
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy ngài Sơn thần, Thổ thần, chư vị Thần linh cai quản trong khu vực này.
Tín chủ con là: (họ tên), cùng con cháu trong gia đình.
Ngụ tại: (địa chỉ).
Hôm nay là ngày (…) tháng Chạp năm (tên năm âm lịch), tín chủ con thành tâm sắm sửa hương hoa, lễ vật, kính dâng trước án.
Nhân tiết cuối năm, chúng con đến phần mộ của (quan hệ, họ tên người đã khuất) để sửa sang, quét dọn, cúi xin các ngài cho phép.
Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Chữ "tín chủ" là người đứng ra làm lễ, thường là người lớn nhất trong đoàn đi tạ mộ. "Chứng giám" nghĩa là chứng kiến và soi xét lòng thành. Nhà không quen câu niệm Phật có thể bỏ câu đầu và câu cuối, giữ phần thưa với thần đất. Ví dụ phần địa chỉ (ví dụ giả định): "Ngụ tại thôn (…), xã (…), tỉnh Ninh Bình", ghi theo tên xã và tỉnh sau sắp xếp năm 2025, không còn cấp huyện.
Bản phổ biến: khấn trước ngôi mộ, mời ông bà về ăn Tết
Sau khi dọn sạch cỏ, lau bia, bày lễ, người chủ lễ đứng trước mộ khấn bài thứ hai. Khuôn thường gặp:
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con kính lạy hương linh (hiển khảo, hiển tỷ, hoặc quan hệ, họ tên người đã khuất), mộ phần tại xứ này.
Con là: (họ tên), cùng toàn gia con cháu.
Ngụ tại: (địa chỉ).
Hôm nay ngày (…) tháng Chạp năm (tên năm âm lịch), nhân tiết cuối năm, chúng con đến đây sửa sang phần mộ, thắp nén tâm hương, kính dâng lễ mọn.
Một năm qua nhờ (ông, bà, cha, mẹ) che chở, con cháu được bình an. Nay năm hết Tết đến, chúng con kính mời hương linh về nhà cùng con cháu đón xuân.
Cúi xin chứng giám lòng thành.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Chữ "hiển khảo" dùng cho cha, "hiển tỷ" cho mẹ đã mất; với ông bà, cụ kỵ thì có các cách gọi riêng theo thế thứ, đã có bài giải thích chi tiết ở chuyên mục thờ tự. Nếu không chắc cách gọi Hán Việt, gọi theo quan hệ trong nhà ("ông nội con là cụ Nguyễn Văn …") hoàn toàn được. Có bản sách dùng câu "về nhà cùng con cháu hưởng Tết"; có bản bỏ hẳn câu mời vì nhà đó làm lễ rước ông bà riêng vào chiều cuối năm. Gia đình chọn một cách, không cần mời hai lần nếu thấy trùng.
Bản khấn nôm cho người ít khi ra mộ
Không ít người trẻ chỉ ra mộ ông bà mỗi năm một lần, đi cùng bố mẹ, nay bố mẹ già yếu thì phải tự đi. Đọc một bài văn cổ chưa quen giữa nghĩa trang gió lạnh dễ lúng túng. Khấn nôm giữ đủ các ý: mình là ai, hôm nay là ngày gì, đến làm gì, mời ông bà điều gì. Một bản tham khảo:
"Con lạy các vị thần linh coi giữ nơi này, cho con được vào thăm và dọn mộ (ông, bà) con.
Con lạy (ông, bà, quan hệ), con là (tên), cháu (con) của (ông, bà), hôm nay là ngày (…) tháng Chạp năm (…).
Con ra dọn cỏ, thắp hương cho (ông, bà). Năm nay nhà mình (một hai câu kể ngắn: bố mẹ khoẻ, cháu vào lớp mới…).
Tết sắp đến, con mời (ông, bà) về nhà ăn Tết với con cháu.
Con xin cảm tạ."
Câu kể chuyện nhà là phần nhiều người thấy dễ nói nhất, và cũng là phần làm lời khấn ấm lên. Không cần dài, không cần văn hoa. Nếu đi cùng con nhỏ, có thể để con đứng cạnh, chắp tay, người lớn khấn thay. Ai muốn đọc cả bản sách thì in sẵn ra một tờ, cất vào túi áo, tránh cầm điện thoại sáng màn hình đọc giữa đám đông.
Những chỗ hay lúng túng khi khấn ở mộ
Không nhớ ngày âm. Ngày tạ mộ thường do cả nhà hẹn theo ngày nghỉ, nên dễ quên ngày âm. Xem lịch âm trước khi đi, ghi luôn vào tờ khấn. Ví dụ tháng Chạp năm Bính Ngọ (cuối năm 2026 sang đầu 2027) là tháng thiếu, chỉ có 29 ngày; ngày cuối năm rơi vào 29 tháng Chạp, tức thứ Sáu 5/2/2027 dương lịch.
Mộ chung, mộ tập trung. Ở nghĩa trang thành phố, nhiều mộ nằm sát nhau theo hàng. Lời khấn thần đất đọc một lần ở lối vào; tới mộ nhà mình thì khấn khẽ, không cần đọc to, tránh làm phiền gia đình khác đang làm lễ bên cạnh.
Tro cốt gửi ở chùa hoặc nhà lưu tro. Nếu người thân không nằm ở mộ đất, việc thăm cuối năm diễn ra ở nơi gửi tro cốt. Lời khấn ở đó theo hướng dẫn của nhà chùa hoặc đơn vị quản lý; bài khấn ở mộ đất không nhất thiết dùng nguyên văn.
Người đi thay. Con cháu ở xa nhờ người khác đi tạ mộ thì người đi xưng tên mình và nói rõ "thay mặt anh (chị) … ở xa". Lời khấn vẫn đủ ý, không cần chờ chính chủ.
Đốt vàng mã ở mộ. Nhiều nghĩa trang nay quy định chỗ đốt riêng hoặc không cho đốt. Làm theo quy định nơi đó, dập tàn kỹ trước khi về; cỏ khô tháng Chạp rất dễ bén lửa.
Sau lễ tạ mộ: nối với lễ rước ông bà ở nhà
Với nhiều gia đình, khấn mời ông bà ở mộ và lễ rước ông bà trên bàn thờ chiều cuối năm là hai đầu của cùng một việc. Ra mộ trước để mời, về nhà chiều cuối năm thắp hương rước. Nhà nào ở xa mộ, không ra được, thì gộp lời mời vào lễ chiều cuối năm ở nhà; bài khấn rước ông bà có riêng một bài trong chuyên mục này.
Một số họ ở miền Trung làm lễ chạp ở nhà thờ họ sau khi đi mộ: trưởng họ khấn chung trước bàn thờ tổ, đọc tên các chi, các đời. Phần lời khấn ở nhà thờ họ thường có văn riêng của họ, chép tay truyền lại; người con đi xa về chỉ cần đứng theo hàng của chi mình, làm theo trưởng họ.
Nếu năm đó nhà có người mới mất, lần ra mộ cuối năm thường nặng lòng hơn. Lời khấn có thể thêm một câu riêng gọi người mới khuất, nói vài lời thăm hỏi như khi người đó còn ở nhà. Các nghi lễ trong năm đầu sau tang theo hướng dẫn của người lo việc tang ở địa phương hoặc nhà chùa; không có lời nào là bắt buộc phải đọc đúng từng chữ.
Câu hỏi thường gặp
Tạ mộ cuối năm nên đi vào ngày nào?
Không có một ngày chung cho mọi nhà. Phần lớn gia đình đi trong nửa cuối tháng Chạp, trước khi bận lo Tết; nhiều họ thống nhất một ngày để con cháu ở xa cùng về. Việc chọn ngày đẹp nếu cần thì theo nếp nhà hoặc xem lịch, bài này không bàn chuyện xem ngày.
Có bắt buộc khấn Thổ thần trước khi khấn ở mộ không?
Sách văn khấn cổ truyền đặt lời khấn thần đất trước, và nhiều gia đình giữ thứ tự đó như phép lịch sự khi vào khu đất có nhiều người nằm. Nhà nào không có nếp này thì chỉ khấn ở mộ cũng không sai; mỗi nhà một nếp.
Phụ nữ có đứng khấn ở mộ được không?
Được. Ở nhiều nhà, người khấn là người lớn nhất có mặt hoặc người trực tiếp lo hương khói, không phân biệt nam nữ. Một số họ có lệ trưởng nam khấn ở mộ tổ; gặp trường hợp đó thì theo lệ của họ, còn mộ riêng của gia đình thì ai đứng khấn cũng được.
Không ra mộ được thì khấn mời ông bà ở nhà thế nào?
Thắp hương trên bàn thờ gia tiên vào chiều cuối năm, khấn bài rước ông bà, thêm một câu: năm nay con cháu không ra thăm mộ được, kính mời ông bà về nhà ăn Tết. Sang năm có dịp thì ra dọn mộ bù, nhất là trước Thanh minh.
Đọc văn khấn ở mộ có cần thuộc lòng không?
Không cần. Cầm tờ giấy in sẵn đọc chậm, rõ là đủ; nhiều người lớn tuổi cũng đọc theo giấy. Điều đáng để ý hơn là đọc đúng tên người đã khuất, ngày tháng âm và địa chỉ của mình.
Mộ của người theo đạo khác có khấn như trên không?
Không. Bài trên theo tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của đa số người Việt. Mộ người theo Công giáo, Tin Lành hay tôn giáo khác thì gia đình viếng theo nghi thức của đạo đó; người ngoài đến thăm chỉ cần đứng lặng, đặt hoa, theo cách gia đình chủ nhà làm.