Văn khấn Tam toà Thánh Mẫu ở đền, phủ: bản phổ biến, danh xưng các Mẫu và khấn nôm

Văn khấn ở ban Mẫu là lời kính lạy Tam toà Thánh Mẫu, gồm Mẫu Thượng Thiên (cai quản miền trời), Mẫu Thượng Ngàn (miền rừng núi) và Mẫu Thoải (miền sông nước), cùng chư vị thánh thờ trong đền, phủ. Bản phổ biến trong sách văn khấn cổ truyền theo khung quen thuộc: câu niệm mở đầu, lời kính lạy, trình tên tuổi, nơi ở, ngày tháng, dâng lễ, nguyện cầu cho gia đình bình an, câu kết.

Tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt đã được UNESCO ghi danh năm 2016 với tên gọi "Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt". Bài này viết về phần lời khấn của người đi lễ: hiểu danh xưng các Mẫu, bố cục bài khấn, một bản theo khuôn sách, chỗ điền và bản khấn nôm. Nghi lễ hầu đồng là phần thực hành riêng của người trong đạo Mẫu, không bàn ở đây; bài cũng không hướng dẫn lễ giải hạn, chữa bệnh hay trình đồng.

Tam toà Thánh Mẫu là những vị nào

Chữ "Tam toà" nghĩa là ba toà, chỉ ba vị Mẫu ngự ở ba cõi. Mẫu Thượng Thiên ngự cõi trời, mặc áo đỏ, nhiều nơi đồng nhất với Thánh Mẫu Liễu Hạnh, vị thánh nữ trong bộ "Tứ bất tử" của tín ngưỡng dân gian Việt. Mẫu Thượng Ngàn cai quản rừng núi, mặc áo xanh. Mẫu Thoải cai quản sông nước, mặc áo trắng. Ba màu áo này giúp người đi lễ nhận ra từng vị khi đứng trước ban Công đồng, nơi tượng ba Mẫu ngồi ở hàng cao nhất.

Cách gọi "Tam phủ" chỉ ba cõi: Thiên phủ, Nhạc phủ (rừng núi) và Thoải phủ. Nhiều nơi thờ thêm cõi thứ tư là Địa phủ, gọi chung "Tứ phủ", có Mẫu Địa ngự. Dưới các Mẫu là hàng các vị Quan lớn, Chầu bà, Ông Hoàng, Cô, Cậu, mỗi hàng nhiều vị, được thờ theo cách sắp xếp riêng của từng đền, phủ.

Người đi lễ không cần thuộc hết danh sách các vị. Lời khấn phổ thông chỉ cần kính lạy Tam toà Thánh Mẫu và "chư vị Thánh hiền" trong đền, phủ đó. Ai muốn tìm hiểu sâu từng vị nên đọc sách nghiên cứu văn hoá về đạo Mẫu, hoặc hỏi thủ nhang của đền; các tên gọi trên mạng có nhiều chỗ chép lẫn.

Bố cục lời khấn ở ban Mẫu

Các sách văn khấn in bài cho ban Mẫu có độ dài khác nhau, nhưng thứ tự ý khá giống nhau. Bố cục chung:

Điểm khác của ban Mẫu so với ban Phật là lời khấn thường dùng chữ "chứng giám" thay cho "chứng minh", và lời nguyện cầu gần với đời thường hơn: sức khoẻ, việc làm ăn, con cái. Đó là đặc điểm của tín ngưỡng thờ Mẫu, vốn gắn với ước vọng đời sống của người dân.

Một số sách in bài khấn ban Mẫu rất dài, có đoạn kể công đức các Mẫu bằng văn biền ngẫu. Người đi lễ thường ngày dùng bản ngắn là đủ; bản dài thường dành cho người trong đạo hoặc thủ nhang đọc trong dịp lễ lớn.

Bản phổ biến: văn khấn ban Tam toà Thánh Mẫu

Bản dưới đây theo khuôn thường gặp trong sách văn khấn cổ truyền, đã lược phần kể công đức dài. Chữ trong ngoặc là phần điền:

Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con kính lạy Tam toà Thánh Mẫu: Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải.
Con kính lạy chư vị Thánh hiền ngự tại (tên đền, phủ).
Tín chủ con là: (họ tên), (tuổi âm, nếu muốn ghi).
Ngụ tại: (địa chỉ).
Hôm nay ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch, tín chủ con đến (đền, phủ), thành tâm sắm sửa hương hoa, lễ mọn, kính dâng trước án.
Cúi xin Thánh Mẫu chứng giám lòng thành, phù hộ cho toàn gia chúng con được bình an, mạnh khoẻ, làm ăn chân chính, con cháu hiếu thuận.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)

Ví dụ trình danh (ví dụ giả định): "Tín chủ con là Trần Thị Mai, ngụ tại phường (…), thành phố Hải Phòng." Có bản sách dùng câu kết "cẩn cáo" thay cho "cúi xin chứng giám"; hai cách đều gặp.

Một số đền, phủ có văn khấn riêng chép tay hoặc in treo cạnh ban. Gặp trường hợp đó, đọc theo bản của đền là phù hợp hơn cả; thủ nhang thường sẵn lòng chỉ cho khách mới.

Bản khấn nôm cho người đi lễ phủ lần đầu

Người lần đầu vào phủ thường bối rối vì nhiều ban, nhiều tượng, màu sắc rực rỡ. Khấn nôm là cách giữ được lòng thành mà không lo đọc sai danh xưng. Một bản tham khảo:

"Con kính lạy các Mẫu, con kính lạy các vị Thánh trong đền.
Con là (tên), ở (nơi ở). Hôm nay ngày (…) tháng (…) âm lịch, con đến đền thắp nén hương.
Con xin cho cả nhà con được mạnh khoẻ, bình an, làm ăn ngay thẳng.
Con xin kính lạy."

Không cần kể dài. Nếu đi lễ vì một việc cụ thể, như con sắp đi học xa, cha mẹ đang ốm, nói thêm một câu về việc đó. Lời khấn nôm có thể đọc thầm; trong phủ nhỏ, đông người, khấn thầm còn giúp không làm phiền người đang lễ cạnh bên.

Đi cùng người lớn tuổi quen đi phủ, người trẻ có thể đứng phía sau, chắp tay, để người lớn khấn chung cho cả nhà, rồi tự thầm thưa vài câu của mình. Đây là cách nhiều gia đình vẫn làm.

Điện Mẫu trong chùa và phủ thờ Mẫu riêng: khấn có khác không

Ở miền Bắc, người đi lễ gặp ban Mẫu ở hai kiểu nơi. Kiểu thứ nhất là điện Mẫu nằm trong khuôn viên chùa, thường ở phía sau hoặc bên cạnh chính điện, theo lối "tiền Phật hậu Thánh". Kiểu thứ hai là các đền, phủ thờ Mẫu riêng, nơi Mẫu là vị thờ chính, có hệ thống ban thờ đầy đủ các hàng Quan, Chầu, Ông Hoàng, Cô, Cậu, và thường có cả ban Trần triều, ban Sơn trang.

Lời khấn ở hai nơi về cơ bản giống nhau: kính lạy Tam toà Thánh Mẫu và chư vị thánh trong điện. Khác biệt nằm ở phần lễ và thứ tự. Trong chùa, người đi lễ thường lễ Tam bảo trước rồi mới ra điện Mẫu, lễ ở điện Mẫu cũng theo nếp chay của chùa, trừ khi nhà chùa có quy định khác. Ở phủ riêng, thứ tự lễ do từng phủ quy định, thường bắt đầu từ ban Công đồng ở chính giữa.

Một điều nhiều người hay quên: điện Mẫu trong chùa thuộc quyền trông nom của nhà chùa, nên hỏi nhà chùa nếu muốn đặt lễ lớn hoặc làm việc gì ngoài thắp hương. Ở phủ riêng, người trông nom là thủ nhang hoặc ban quản lý di tích. Biết mình đang ở đâu, hỏi đúng người, buổi lễ sẽ gọn gàng hơn nhiều.

Những điều nên giữ khi lễ ở ban Mẫu

Hỏi thủ nhang khi chưa rõ. Mỗi đền, phủ có cách bài trí và nếp riêng: đặt lễ ở đâu, thắp hương ở ban nào, ban nào không cho khách lên. Hỏi người trông đền trước là cách đúng mực nhất.

Lễ vật vừa phải. Hương, hoa, quả, trầu cau là lễ thường. Không cần lễ to, không cần mua lễ đắt tiền ở cổng đền. Lễ vật cụ thể có bài riêng trong mảng mâm cúng.

Không cổ suý chữa bệnh bằng lễ. Thờ Mẫu là di sản văn hoá; người ốm cần được khám chữa ở cơ sở y tế. Lời khấn cầu sức khoẻ đi song song với việc chữa bệnh, không thay thế.

Từ chối lời chèo kéo. Gặp người mời làm lễ giải hạn, trình đồng, viết sớ lấy tiền ở cổng đền, có thể từ chối nhã nhặn. Đi lễ thường ngày không cần những việc đó.

Khi phủ có canh hầu. Đứng phía sau, không chen lên chiếu hầu, không quay phim cận người hầu đồng khi chưa xin phép. Nghi thức xem hầu có bài riêng ở mảng đi lễ.

Hương nến. Phủ thường nhỏ, nhiều đồ vải, hoa giả, quạt giấy. Cắm hương đúng lư, không để nến gần rèm, vải phủ ban thờ. Hoá vàng, nếu phủ cho phép, làm ở lò hoá chung và chờ tàn hẳn rồi mới rời đi.

Ngày lễ Mẫu trong năm và lời khấn những dịp đó

Trong năm, ngày lễ lớn nhất của đạo Mẫu là ngày giỗ Thánh Mẫu Liễu Hạnh mùng 3 tháng 3 âm lịch, gắn với câu ca dao "Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ". Các đền, phủ thờ Mẫu thường mở hội, đông người về dâng hương. Đầu năm và cuối năm cũng là hai dịp nhiều người đi lễ phủ, đầu năm lễ cầu an, cuối năm lễ tạ.

Lời khấn vào những dịp này giữ khung như bản phổ biến, chỉ đổi câu lý do. Ngày giỗ Mẫu: "Hôm nay nhân ngày tiệc Thánh Mẫu, tín chủ con đến dâng hương…" Lễ đầu năm: "Nhân dịp đầu xuân năm (tên năm âm lịch), tín chủ con đến lễ, cầu cho gia đình một năm bình an." Ví dụ năm 2027 là năm Đinh Mùi, mùng 1 Tết rơi vào ngày 6/2/2027 dương lịch.

Dịp hội, đền phủ rất đông. Người đi lễ có thể đứng ngoài sân, hướng vào điện, khấn thầm bản nôm mà không cần chen vào tận ban. Lời khấn không vì đứng xa mà kém đi, và giúp cả buổi lễ an toàn hơn cho người già, trẻ nhỏ.

Câu hỏi thường gặp

Tam toà Thánh Mẫu gồm những vị nào?

Theo cách gọi phổ biến, Tam toà Thánh Mẫu gồm Mẫu Thượng Thiên cai quản miền trời, Mẫu Thượng Ngàn cai quản rừng núi và Mẫu Thoải cai quản sông nước. Nhiều nơi thờ thêm Mẫu Địa phủ, gọi chung là Tứ phủ. Tượng ba Mẫu thường mặc áo đỏ, xanh và trắng.

Đi lễ phủ có bắt buộc khấn bài dài không?

Không. Bài khấn ngắn theo khuôn sách hoặc một bản khấn nôm vài câu là đủ cho người đi lễ thường ngày. Bài dài có đoạn kể công đức thường do người trong đạo hoặc thủ nhang đọc trong lễ lớn, khách không cần đọc.

Văn khấn ban Mẫu có cần câu Nam mô A Di Đà Phật không?

Nhiều bản sách văn khấn cổ truyền mở đầu và kết thúc bằng câu niệm Phật, theo nếp đền chùa miền Bắc, nơi Phật và Mẫu thường thờ chung khuôn viên. Có đền dùng câu mở khác. Người đi lễ theo bản của đền hoặc thói quen gia đình.

Thờ Mẫu được UNESCO công nhận năm nào?

Năm 2016, Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Sự ghi danh ghi nhận giá trị văn hoá, nghệ thuật của tín ngưỡng, không cổ suý các hành vi trục lợi.

Có nên nhờ người khấn thay ở đền Mẫu không?

Không cần. Ai đi lễ cũng tự khấn được, bằng bài ngắn hoặc lời nôm. Dịch vụ khấn thuê, viết sớ lấy tiền ở cổng đền không phải điều bắt buộc của tín ngưỡng; người đi lễ có quyền từ chối nhã nhặn.

Ngày giỗ Mẫu Liễu Hạnh là ngày nào?

Theo tập quán phổ biến, giỗ Thánh Mẫu Liễu Hạnh là mùng 3 tháng 3 âm lịch, ứng với câu "Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ". Ngày này các đền, phủ thờ Mẫu thường mở hội, người đi lễ đông, nên đi sớm và giữ an toàn.