Sáng mùng 1 Tết, nhiều gia đình có ban thần linh riêng thắp hương và khấn ở ban này trước, rồi mới khấn gia tiên; bản phổ biến kính lạy vị thần coi năm nay (Kim niên Đương cai Thái tuế), Thành hoàng của vùng, Thổ địa, Táo quân, xưng danh, nêu ngày đầu năm và cầu xin cho cả nhà một năm bình an.
Bài văn khấn gia tiên sáng mùng 1 Tết đã có ở hệ; bài này là nửa còn lại, dành cho ban thần linh. Phần dưới gồm bản phổ biến theo khuôn sách văn khấn cổ truyền, giải nghĩa danh xưng, chỗ điền cho Tết Đinh Mùi (mùng 1 là thứ Bảy 6/2/2027), bản khấn nôm và cách làm khi nhà không có ban thần linh riêng. Việc đặt ban thần linh ở đâu, cao bao nhiêu thuộc chuyên mục đồ thờ.
Ban thần linh là gì và vì sao khấn trước gia tiên
Ban thần linh trong nhà người Việt, nhất là ở miền Bắc, thường là một bàn thờ nhỏ hoặc một trang treo cao, thờ các vị coi giữ ngôi nhà và vùng đất: Thổ công (thần đất của nhà), Táo quân (thần bếp), và theo nhiều bản văn khấn, cả vị thần coi năm và Thành hoàng của làng, phường. Nhà ít chỗ thì đặt chung bát hương thần linh trên bàn thờ gia tiên, ở vị trí riêng.
Thứ tự thần linh trước, gia tiên sau theo quan niệm dân gian: thần linh là chủ đất, gia tiên là người trong nhà. Một câu thường được dẫn để giải thích nếp này là "đất có Thổ công, sông có Hà bá"; ý là nơi nào cũng có vị coi giữ, mình ở trên đất ấy thì chào trước. Cách giải thích như vậy là tập quán, không phải giáo lý.
Ở miền Nam, nhiều nhà không có ban thần linh treo cao mà có bàn thiên đặt trước hiên, thờ Trời, và bàn ông Địa đặt sát đất. Sáng mùng 1, các nhà này thường thắp hương bàn thiên trước, rồi bàn ông Địa, rồi bàn thờ gia tiên. Lời khấn ở bàn thiên và bàn ông Địa thuộc chuyên mục thần linh trong nhà; bài dưới đây theo bố cục ban thần linh kiểu miền Bắc.
Sáng mùng 1 là buổi lễ đầu tiên trong năm ở ban thần linh, nên lời khấn mang ý chào năm mới với các vị coi giữ ngôi nhà. Nhiều nhà khấn ở đây trong vài phút trước khi khấn bài dài ở bàn gia tiên. Đêm giao thừa trong nhà nếu đã khấn thần linh, sáng mùng 1 vẫn có thể thắp hương, khấn ngắn; không bắt buộc đọc lại bài dài.
Bài văn khấn thần linh sáng mùng 1 Tết (bản phổ biến)
Bản dưới đây theo khuôn văn khấn thần linh ngày mùng 1 trong sách văn khấn cổ truyền, đổi câu nêu dịp cho ngày đầu năm. Câu chữ giữa các sách có khác; chữ trong ngoặc là phần điền:
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng thiên Hậu thổ, chư vị Tôn thần.
Con kính lạy ngài Kim niên Đương cai Thái tuế chí đức Tôn thần.
Con kính lạy ngài Bản cảnh Thành hoàng chư vị Đại vương.
Con kính lạy ngài Bản xứ Thần linh Thổ địa.
Con kính lạy ngài Bản gia Táo quân cùng chư vị Tôn thần.
Tín chủ con là: (họ tên), cùng toàn gia.
Ngụ tại: (địa chỉ).
Hôm nay là ngày mồng Một tháng Giêng năm (tên năm âm lịch), năm mới đã đến, tín chủ con thành tâm sắm sửa hương hoa, trà quả, lễ vật, kính dâng trước án.
Kính mời chư vị Tôn thần giáng lâm trước án, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật.
Cúi xin phù hộ cho toàn gia năm mới mạnh khoẻ, nhà cửa yên ổn, mọi việc thuận hoà.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Ví dụ điền: "Hôm nay là ngày mồng Một tháng Giêng năm Đinh Mùi". Bản này dùng được cho cả mùng 1 hằng tháng trong năm nếu đổi câu nêu dịp; bài khấn mùng 1 và rằm hằng tháng đã có riêng ở hệ.
Giải nghĩa danh xưng trong bài thần linh
Kim niên Đương cai Thái tuế chí đức Tôn thần. "Kim niên" là năm nay; "đương cai" là đang cai quản; Thái tuế là cách gọi vị thần coi năm trong tín ngưỡng dân gian chịu ảnh hưởng Trung Hoa; "chí đức" là đức lớn. Cả cụm chỉ vị thần coi năm hiện tại. Sách phong tục giải thích quan hệ giữa Thái tuế và các vị Hành khiển được khấn đêm giao thừa theo nhiều cách khác nhau; người khấn chỉ cần đọc đúng danh xưng theo bản đang dùng.
Bản cảnh Thành hoàng chư vị Đại vương. Thành hoàng của vùng nơi nhà mình đứng. Ở làng, đây là vị thờ ở đình; ở phố, nhiều người hiểu là vị thần coi phường mình. "Chư vị Đại vương" là cách xưng chung, kính cẩn.
Bản xứ Thần linh Thổ địa. Thần đất của vùng, khác với Thổ công riêng của ngôi nhà trong một số bản.
Bản gia Táo quân. Táo quân của nhà này, vừa trở về từ đêm giao thừa sau chuyến chầu trời ngày 23 tháng Chạp.
Chư vị Tôn thần. Các vị thần nói chung, đặt cuối để không bỏ sót vị nào chưa được gọi tên.
Bản khấn nôm ở ban thần linh sáng đầu năm
Người lần đầu tự lo lễ Tết ở nhà riêng thường thấy bài thần linh khó đọc nhất, vì nhiều danh xưng lạ. Khấn nôm giữ thứ bậc: Trời Đất, vị coi năm, thần làng, thần đất, thần bếp. Một bản tham khảo:
"Con lạy Trời Đất, con lạy vị thần coi năm nay, con lạy thần làng (thần phường), thần đất và ông Táo trong nhà.
Con là (họ tên), cùng gia đình, đang ở (địa chỉ).
Hôm nay là sáng mồng Một Tết năm (…), con thắp nén hương, dâng chút hoa quả, chào năm mới với các vị.
Con xin các vị chứng giám, phù hộ cả nhà một năm bình an, khoẻ mạnh, làm việc thuận lợi.
Con xin cảm tạ."
Ví dụ giả định một dòng địa chỉ: "đang ở phường (…), thành phố Hải Phòng". Từ 1/7/2025 không còn cấp quận, huyện; nhiều người vẫn quen đọc tên quận cũ, nhưng ghi theo tên mới cho khớp với giấy tờ hiện hành thì gọn hơn. Nếu không chắc tên phường mới, xem căn cước hoặc giấy tờ cư trú đã cập nhật.
Điền bài thần linh cho đúng: bốn chỗ hay sai
Tên năm. Sáng mùng 1 là năm mới, nên ghi tên năm mới. Năm 2027 là Đinh Mùi; đêm trước còn là năm Bính Ngọ. Nhiều người quen tay chép lại tờ khấn tất niên rồi quên đổi tên năm, đây là lỗi hay gặp nhất.
Ngày tháng. Ghi "ngày mồng Một tháng Giêng", không ghi ngày dương. Văn khấn cổ truyền chỉ dùng lịch âm.
Địa chỉ. Ghi nơi đặt ban thần linh, tức nơi đang ở. Người ở nhà thuê ghi địa chỉ nhà thuê; người về quê ăn Tết, khấn ở nhà bố mẹ thì người khấn là chủ nhà ở quê, ghi địa chỉ ở quê.
Họ của gia tiên. Bài thần linh không có phần gia tiên, nên không cần điền họ. Nhiều người chép nhầm dòng "gia tiên họ (…)" từ bài gia tiên sang; bỏ dòng đó đi, để nó cho bài khấn ở bàn gia tiên ngay sau. Hai bài tách bạch thì đọc cũng dễ hơn.
Người khấn. Xưng tên người đứng lễ, kèm "cùng toàn gia". Trong nhà có nhiều thế hệ, người đứng lễ thường là chủ hộ hoặc người lo hương khói; con cháu không cần xưng tên từng người.
Nhà không có ban thần linh riêng: khấn ở đâu
Không phải nhà nào cũng có ban thần linh riêng. Bảng dưới gom các kiểu bố trí hay gặp và cách khấn sáng mùng 1 tương ứng:
| Bố trí | Cách khấn phổ biến |
|---|---|
| Ban thần linh riêng, treo cao hoặc đặt bàn riêng | Khấn bài thần linh ở ban này trước, rồi sang bàn gia tiên khấn bài gia tiên |
| Một bàn thờ, bát hương thần linh và bát hương gia tiên riêng | Thắp hương bát thần linh trước, đọc bài thần linh; rồi thắp bát gia tiên, đọc bài gia tiên |
| Một bàn thờ, một bát hương chung | Đọc một bài gộp: phần kính lạy gọi thần linh trước, gia tiên sau |
| Chỉ có ban Thần Tài – Thổ Địa | Khấn chào năm mới ở ban này; bài vía Thần Tài để đến mùng 10 |
| Không có bàn thờ | Khấn thầm ở nơi trang trọng trong nhà, hoặc không khấn; không có gì thiếu sót |
Bài khấn mùng 1 Tết đã có ở hệ thực ra đã gọi cả thần linh lẫn gia tiên trong một bài. Nhà dùng bài đó cho bàn thờ chung thì không cần đọc thêm bài thần linh này.
Ban thần linh treo cao nên khi thắp hương thường phải đứng lên ghế hoặc bục. Dùng bục chắc, có người giữ; đèn nến trên ban treo cao nên dùng đèn điện.
Những thắc mắc quanh ban thần linh ngày đầu năm
Nhiều người hỏi đầu năm có phải đổi bát hương thần linh không. Việc thay bát hương, bao sái thường làm trước Tết, lời khấn cho việc đó thuộc chuyên mục xây sửa nhà và đồ thờ; sáng mùng 1 chỉ thắp hương, không động bát hương.
Có người hỏi nhà chung cư có cần ban thần linh không. Đây là lựa chọn của từng nhà: có nhà đặt, có nhà chỉ thờ gia tiên, có nhà không thờ. Lời khấn sáng mùng 1 với thần linh nơi ở vẫn có thể đọc ở bàn thờ gia tiên, như một câu chào chủ đất.
Cũng có người hỏi khấn Thành hoàng ở nhà có cần biết tên vị Thành hoàng của làng không. Bản phổ biến gọi chung "Bản cảnh Thành hoàng chư vị Đại vương", không đòi tên riêng. Nhà ở làng có đình thờ một vị cụ thể, quen đọc tên vị đó, thì giữ cách gọi của làng. Không nên tự gán tên một vị cho đình mà mình không chắc.
Nếu cần sắm lại bát hương, đèn thờ cho ban thần linh treo cao, có thể xem đồ thờ, vật phẩm có mô tả rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy, chọn đồ nhẹ, đế vững, hợp kích thước trang thờ.
Câu hỏi thường gặp
Sáng mùng 1 khấn thần linh hay gia tiên trước?
Theo tập quán phổ biến, thần linh trước, gia tiên sau, vì thần linh được coi là chủ đất. Nhiều nhà làm liền một lượt, cách nhau vài phút. Nhà quen làm khác thì giữ nếp nhà; không có quy định cứng.
Đêm giao thừa đã khấn thần linh, sáng mùng 1 có cần khấn lại không?
Không bắt buộc đọc lại bài dài. Nhiều nhà sáng mùng 1 thắp hương ban thần linh, khấn vài câu chào năm mới; nhà khác đọc đủ bài vì coi đây là lễ đầu năm chính thức.
Kim niên Thái tuế là vị nào?
Trong văn khấn, cụm này chỉ vị thần coi năm hiện tại theo tín ngưỡng dân gian. Văn khấn chỉ gọi chung, không cần biết tên riêng. Hiểu như cách xưng hô kính cẩn với "vị coi năm nay" là đủ.
Phụ nữ có khấn ban thần linh được không?
Được. Người khấn là chủ nhà hoặc người được giao lo hương khói. Một số họ, một số vùng có lệ riêng; ở nhà mình, ai lo lễ thì người đó khấn.
Nhà thuê có ban thần linh của chủ cũ để lại thì khấn thế nào?
Nhiều người thắp hương, khấn xưng tên mình là người đang thuê ở, xin phép các vị cho ở yên. Lời khấn khi xin chuyển hay thay ban thờ cũ thuộc chuyên mục thần linh trong nhà; nên hỏi ý chủ nhà trước khi động đến ban thờ.