Khi sửa nhà phải dời bàn thờ gia tiên, nhiều gia đình khấn ba lần: lời xin phép trước khi dời, lời báo ở chỗ đặt tạm, và lời kính mời ông bà an vị lại khi sửa xong. Sách văn khấn cổ truyền không in một bài thống nhất cho việc này; phần lớn nhà dùng lời khấn nôm theo bố cục quen thuộc: kính lạy, xưng danh, ngày âm lịch, trình việc, lời xin.
Bài này đưa bố cục và bản khấn nôm cho từng lần, cách điều chỉnh khi chỉ đổi chỗ bàn thờ trong nhà hoặc chuyển lên tầng trên, và những việc tay chân đi kèm. Trình tự sửa nhà, chọn ngày dời và chỗ đặt tạm theo phong thủy là chuyên đề riêng; cách khấn thần linh khi dời ban thần linh thuộc danh mục văn khấn thần linh trong nhà.
Một điều nên nói trước: việc dời bàn thờ có cả phần lời và phần tay chân. Lời khấn giúp gia đình làm việc có đầu có đuôi; còn bát hương nguyên vẹn, ảnh thờ không sứt mẻ, chỗ tạm sạch sẽ và an toàn mới là thứ người lớn trong nhà nhìn vào để yên lòng. Bài vì thế dành một mục cuối cho việc tay chân.
Ba lời khấn của một lần dời bàn thờ
Dời bàn thờ trong lúc sửa nhà là việc kéo dài nhiều ngày, có khi nhiều tháng. Lời khấn vì thế không gói trong một buổi mà đi theo ba chặng. Chặng đầu là xin phép: trước khi động tới bát hương, người đứng khấn thắp hương báo ông bà lý do và nơi sẽ đặt tạm. Chặng giữa là ở chỗ tạm: đặt bát hương, ảnh thờ xong thì thắp nén hương báo đã tới nơi. Chặng cuối là an vị: khi gian thờ đã sửa xong, sạch sẽ, gia đình mời ông bà trở về chỗ cũ hoặc chỗ mới.
Ba lời khấn đều ngắn, nội dung nối nhau. Nếu ghi chung ra một tờ giấy, bạn sẽ thấy chúng chỉ khác nhau ở câu trình việc. Thói quen này giúp người khấn không phải nghĩ lại từ đầu mỗi lần và giữ được mạch cho cả quá trình sửa.
Nhà có ban thần linh (Thổ công) hoặc ban Phật cũng phải dời thì khấn ở từng ban, ban thần linh trước, gia tiên sau, theo thứ tự quen của nhiều nhà. Bài này chỉ nói phần gia tiên.
Một lưu ý về người đứng khấn: nên để cùng một người đọc cả ba lời, thường là người chủ việc thờ cúng trong nhà. Nếu sửa nhà kéo dài và người ấy phải đi xa, người thay mặt chỉ cần xưng rõ mình là ai, thay cho ai. Lời khấn của con cháu trong nhà, theo cách hiểu phổ biến, không phân biệt người đọc là ai, miễn nói rõ ràng, tử tế.
Bố cục lời khấn xin dời
Lời khấn xin dời bàn thờ gia tiên, dù dài hay ngắn, thường có đủ các ý sau:
- Kính lạy ông bà tổ tiên, các cụ nội ngoại của gia đình; nhà có thờ người mới mất thì nhắc riêng tên người ấy.
- Xưng danh người đứng khấn, thường là người chủ việc thờ cúng trong nhà.
- Ngày âm lịch hôm làm lễ và tên năm.
- Lý do: nhà sửa phần nào, vì sao phải dời (gian thờ phải sửa, mái dột, nâng tầng).
- Nơi đặt tạm: phòng nào trong nhà, hay nhà người thân ở đâu.
- Lời xin: xin ông bà cho phép dời, thứ lỗi cho con cháu vì chỗ tạm chưa được trang nghiêm, phù hộ cho việc sửa nhà thuận.
- Kết: con xin cảm tạ, hoặc "lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám".
Lý do và nơi đặt tạm là hai chỗ nhiều người hay quên. Nói rõ hai điều đó, lời khấn có đủ đầu đuôi như một lời thưa chuyện trong nhà.
Bản khấn nôm xin dời bàn thờ
Bản tham khảo dưới đây, chữ trong ngoặc là phần điền:
"Con lạy ông bà tổ tiên, các cụ nội ngoại họ (…).
Con là (họ tên), cùng vợ (chồng) con cháu ở tại (địa chỉ).
Hôm nay ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch. Nhà con đã cũ, gian thờ (bị dột, phải sửa, phải nâng tầng…), gia đình con xin sửa sang lại.
Trong thời gian sửa, con xin phép ông bà cho con cháu được dời bát hương, ảnh thờ sang (phòng bên, tầng trên, nhà anh chị ở…) để thờ tạm. Chỗ tạm chưa được chu đáo, con xin ông bà thứ lỗi.
Con xin ông bà phù hộ cho việc sửa nhà được thuận, thợ thuyền an toàn, cả nhà bình an. Khi nhà sửa xong, con cháu xin kính rước ông bà về an vị.
Con xin cảm tạ."
Nhiều gia đình đọc lời này rồi chờ hương tàn mới dời, để việc dời diễn ra sau khi lời xin đã trọn. Gia đình theo văn sách có thể dùng khuôn kính lạy gia tiên trong các bài văn khấn cổ truyền, rồi thay phần trình việc bằng các câu trên; phần kính lạy ấy giống trong bài văn khấn ngày giỗ, đã có bài riêng trong hệ.
Lời khấn ở chỗ đặt tạm và trong những ngày sửa
Đặt bát hương, ảnh thờ, bài vị lên bàn tạm xong, bày lại chén nước, lọ hoa nhỏ nếu có, rồi thắp hương báo: "Con lạy ông bà tổ tiên. Con cháu đã rước bát hương, ảnh thờ về thờ tạm tại đây. Con xin ông bà an lòng, chứng giám cho con cháu trong thời gian nhà sửa. Con xin cảm tạ." Lời ngắn, không cần bày lễ.
Những ngày mùng một, ngày rằm hay ngày giỗ trong lúc nhà đang sửa, gia đình vẫn thắp hương ở chỗ tạm như thường. Lời khấn ngày giỗ giữ nguyên, thêm một câu: "Nhà con đang sửa, con cháu thờ tạm ở đây, lễ có phần sơ sài, con xin ông bà thứ lỗi." Nếu ngày giỗ lớn mà chỗ tạm quá chật, nhiều nhà làm giỗ ở nhà anh em, khấn mời ông bà về đó, rồi về sau khấn báo lại ở chỗ tạm.
Chỗ tạm nên cao ráo, sạch, xa nơi thợ đi lại và xa bụi. Hương thắp ít thôi, có người trông khi hương còn cháy, nhất là trong căn nhà đang có vật liệu, bạt che, dây điện tạm.
Nếu thời gian sửa kéo dài qua dịp cuối năm, việc bao sái và lễ rước ông bà chiều 30 Tết vẫn làm ở chỗ tạm. Lời khấn các dịp ấy giữ nguyên, chỉ thêm một câu nhắc nhà đang sửa. Nhiều gia đình thấy chính những lần thắp hương ở chỗ tạm ấy làm cả nhà gần nhau hơn, vì ai cũng phải để ý giữ gìn một góc nhỏ giữa lúc nhà cửa ngổn ngang.
Lời khấn an vị lại khi sửa xong
Gian thờ sửa xong, lau sạch bụi, đặt lại bàn thờ (bàn cũ hoặc bàn mới). Theo tập quán phổ biến, gia đình chọn một ngày thuận tiện, bày lễ hương hoa, có nhà làm mâm cơm, rồi khấn mời ông bà về. Bản khấn nôm tham khảo:
"Con lạy ông bà tổ tiên, các cụ nội ngoại họ (…).
Con là (họ tên). Từ ngày (…) tháng (…) âm lịch, gia đình con xin dời bát hương, ảnh thờ sang (chỗ tạm) để sửa nhà. Nay nhà đã sửa xong, gian thờ đã sạch sẽ. Hôm nay ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch, con cháu thành tâm dâng hương hoa lễ vật, kính rước ông bà về an vị nơi thờ cúng (như cũ / ở gian mới).
Con xin ông bà chứng giám, phù hộ cho con cháu ở ngôi nhà mới sửa được bình an, hoà thuận.
Con xin cảm tạ."
Nếu bàn thờ mới đặt ở vị trí khác hẳn chỗ cũ, như từ tầng trệt lên tầng trên cùng, nhiều nhà nói rõ "về an vị tại gian thờ ở tầng (…)". Thần linh trong nhà được khấn báo việc sửa xong theo lời khấn tạ ở bài văn khấn sửa nhà cùng danh mục.
Dời bàn thờ không vì sửa nhà: đổi lời thế nào
Có những lần dời bàn thờ không gắn với việc sửa: đổi phòng thờ, chuyển lên tầng, nhường gian cho người già. Lời khấn chỉ cần đổi phần lý do và bỏ chặng đặt tạm:
| Trường hợp | Câu trình việc gợi ý | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chuyển bàn thờ lên tầng trên cùng | "gia đình con xin rước ông bà lên gian thờ ở tầng (…) cho được trang nghiêm, yên tĩnh" | Dời thẳng, không cần chỗ tạm |
| Đổi bàn thờ sang phòng khác cùng tầng | "con xin phép chuyển nơi thờ cúng sang gian (…)" | Lời ngắn, một lần khấn |
| Xoay lại hướng bàn thờ | "con xin phép sắp đặt lại bàn thờ" | Có nhà chỉ thắp hương báo |
| Gộp hai bàn thờ (nội, ngoại) về một gian | "con xin rước ông bà hai bên về thờ chung một gian" | Tuỳ nếp hai họ; hỏi người lớn trước |
| Chuyển bàn thờ sang nhà người khác thờ | "con xin phép rước ông bà về nhà (…) phụng thờ" | Thường cần bàn bạc trong họ |
Chuyển cả bàn thờ sang nhà mới khi dọn đi có lời khấn riêng ở nhà cũ và nhà mới, nằm ở bài văn khấn rước bàn thờ về nhà mới cùng danh mục. Việc ai thờ ai, có nên gộp hay không thuộc chuyên đề bàn thờ gia tiên, không thuộc lời khấn.
Việc tay chân khi dời bát hương
Lời khấn xong, việc dời cần cẩn thận vì bát hương và ảnh thờ dễ vỡ. Thứ tự nhiều nhà hay làm:
- Chờ hương tàn hẳn, không bê bát hương khi còn nén hương đang cháy.
- Người trong nhà dời, thường là người đứng khấn; không giao cho thợ.
- Giữ nguyên tro và chân hương trong bát, không đổ bớt, không tách bát. Bọc bát hương bằng vải sạch hoặc giấy đỏ, hai tay bê, đặt ngay lên chỗ tạm.
- Ảnh thờ, bài vị bọc chống vỡ, đặt cạnh bát hương ở chỗ tạm theo thứ tự như trên bàn thờ cũ.
- Đồ thờ khác (đèn, lọ hoa, mâm bồng) cất gọn vào thùng có ghi chú để lúc an vị lại khỏi nhầm.
- Che phủ bàn thờ cũ nếu vẫn để tại chỗ trong lúc sửa, hoặc chuyển bàn đi trước khi thợ đập phá.
Nhà có bát hương thờ người mới mất đặt riêng thì dời cùng lúc, giữ nguyên thứ tự. Việc nhập bát hương người mới mất vào bàn thờ chung là lễ khác, không gộp vào lần dời này.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải khấn trước khi dời bàn thờ không?
Không có gì bắt buộc. Phần lớn gia đình khấn vì coi đó là phép thưa chuyện với ông bà, giống như báo cho người lớn trong nhà trước khi dọn phòng của họ. Lời khấn ngắn vài câu là đủ.
Nhà sửa lâu, có cần khấn lại ở chỗ tạm mỗi tháng không?
Không cần lời khấn riêng. Mùng một, ngày rằm thắp hương ở chỗ tạm như thường lệ, lời khấn ngày thường của nhà mình là đủ, có thể thêm một câu nhắc nhà đang sửa.
Thờ tạm ở nhà người thân thì khấn ở nhà ai?
Lời xin dời khấn ở bàn thờ nhà mình. Khi tới nhà người thân, đặt bát hương lên chỗ đã dành, thắp hương báo đã tới nơi. Nếu nhà người thân cũng có bàn thờ gia tiên, nhiều nhà thắp thêm một nén ở bàn thờ ấy để thưa chuyện với gia chủ bên đó.
Dời bàn thờ thì có phải bốc lại bát hương không?
Thường không. Dời là giữ nguyên bát hương, chỉ đổi chỗ. Bát hương chỉ thay khi bị nứt, vỡ, hoặc gia đình có lý do riêng; việc thay bát hương cũ có bài văn khấn riêng cùng danh mục.
Người đứng khấn đi vắng hôm dời thì sao?
Một người lớn khác trong nhà đứng khấn, xưng "thay mặt (tên người chủ việc thờ cúng)". Người chủ việc thờ ở xa có thể thắp hương khấn nôm cùng ngày ở nơi mình đang ở.
Sửa xong mà chưa kịp làm lễ an vị thì có được đặt bát hương về chỗ cũ không?
Nhiều gia đình đặt bát hương về chỗ cũ khi gian thờ đã sạch, rồi thắp nén hương báo, còn lễ an vị đầy đủ để vào một ngày thuận tiện sau đó. Cách ấy hợp với điều kiện ở thành phố, không có gì phải băn khoăn.