Lời khấn bao sái gồm hai phần: trước khi lau, người trong nhà thắp hương xin phép các vị và ông bà cho được lau dọn bàn thờ; khi dọn xong, thắp hương kính mời các vị an vị trở lại. Sách văn khấn cổ truyền không in một bài bao sái thống nhất, nên phần lớn gia đình khấn nôm theo bố cục quen: kính lạy, xưng danh, ngày âm lịch, trình việc, lời xin.
Bài này đưa hai bản khấn nôm, thứ tự khấn khi nhà có nhiều ban, mấy việc đi kèm như rút chân hương, và những dịp khác trong năm cũng bao sái. Thời điểm bao sái cuối năm, đồ cần chuẩn bị và các bước lau từng món đồ thờ có bài riêng trong hệ; bài này chỉ bàn lời khấn và cách khấn.
Bao sái là gì và lời khấn nằm ở đâu trong việc lau dọn
Chữ "sái" theo nghĩa Hán Việt là rảy nước, quét rửa. Trong cách nói của người Việt, bao sái chỉ việc lau dọn bàn thờ và đồ thờ, thường làm vào những ngày cuối năm âm lịch, nhiều nhà làm sau lễ tiễn ông Công ông Táo ngày 23 tháng Chạp. Việc lau dọn ấy có lời khấn mở đầu và lời khấn kết thúc, giống như khi người trẻ dọn phòng cho người lớn thì xin phép trước, dọn xong mời vào.
Lời khấn trước khi lau mang ý xin phép, vì trong lúc lau, đồ thờ phải nhấc ra khỏi chỗ, bát hương có khi phải nghiêng, tượng và ảnh phải dời. Lời khấn sau khi lau mang ý mời các vị an vị, cảm ơn một năm đã qua, xin cho năm tới bình an.
Giữa hai lời khấn là phần việc tay chân: lau bằng khăn sạch, nước sạch, nhiều nhà dùng nước ấm pha rượu gừng hoặc nước đun với ngũ vị hương. Đồ đồng, đồ gỗ sơn, đồ sứ mỗi thứ một cách lau, đã có hướng dẫn riêng. Khi lau, người làm thường giữ không gian yên tĩnh, không vội, không để trẻ nhỏ chạy quanh bàn thờ.
Không có ngày bao sái nào là bắt buộc. Gia đình bận rộn có thể bao sái sớm hơn, từ giữa tháng Chạp, hoặc muộn hơn, vào ngày 28, 29. Lời khấn chỉ cần ghi đúng ngày làm. Điều nhiều người lớn tuổi nhắc là nên xong trước khi rước ông bà chiều 30, để bàn thờ sạch sẽ đón Tết.
Hai lời khấn bao sái khác nhau ở đâu
Hai lời khấn chung phần kính lạy và xưng danh, chỉ khác phần trình việc và lời xin. Bảng dưới đặt cạnh nhau để bạn soạn một lần dùng cả hai:
| Phần | Lời khấn trước khi lau | Lời khấn sau khi dọn xong |
|---|---|---|
| Kính lạy | Thần linh (nếu khấn ở ban thần linh), ông bà tổ tiên | Như lời trước |
| Xưng danh, ngày | Họ tên, địa chỉ, ngày âm lịch | Như lời trước |
| Trình việc | Cuối năm, con xin phép lau dọn bàn thờ, đồ thờ | Con cháu đã lau dọn xong, bày lại ngăn nắp |
| Lời xin | Xin các vị và ông bà thứ lỗi vì phải động tới đồ thờ | Kính mời an vị, chứng giám; xin năm mới bình an |
| Lễ đi kèm | Nén hương, chén nước; có nhà thêm đĩa hoa quả | Hương, hoa mới, nước mới, hoa quả |
Có gia đình chỉ khấn một lần trước khi lau, khi lau xong thì thắp hương mà không nói thêm. Cách nào cũng có người dùng. Lời mời sau khi dọn xong được nhiều người lớn tuổi coi trọng vì nó kết thúc việc lau dọn một cách trọn vẹn.
Bản khấn nôm trước khi bao sái
Bản tham khảo dưới đây dùng cho bàn thờ gia tiên; nhà khấn ở ban thần linh thì đổi phần kính lạy. Chữ trong ngoặc là phần điền:
"Con lạy ông bà tổ tiên, các cụ nội ngoại họ (…).
Con là (họ tên), ở tại (địa chỉ).
Hôm nay ngày (…) tháng Chạp năm (…) âm lịch, năm cũ sắp qua, con cháu thành tâm thắp nén hương, xin phép ông bà cho con được bao sái, lau dọn bàn thờ, đồ thờ để đón năm mới.
Trong lúc lau dọn, con phải dời ảnh thờ, đồ thờ, có điều gì sơ suất, con xin ông bà thứ lỗi.
Con xin cảm tạ."
Ở ban thần linh, phần kính lạy thường là: "Con lạy trời đất, con lạy ngài Thổ công, ngài Táo quân và các vị thần linh cai quản ngôi nhà này." Nhà có bàn thờ Thần Tài thì kính lạy Thần Tài, Thổ Địa ở đó. Sau khi khấn, chờ hương tàn rồi mới bắt đầu lau; không lau khi hương còn cháy, vừa để giữ lễ, vừa tránh bỏng và cháy khăn.
Bản khấn nôm sau khi dọn xong
Lau dọn xong, đồ thờ đặt lại đúng chỗ, thay nước, thay hoa, bày hoa quả. Thắp hương và khấn:
"Con lạy ông bà tổ tiên, các cụ nội ngoại họ (…).
Con là (họ tên). Hôm nay ngày (…) tháng Chạp năm (…) âm lịch, con cháu đã lau dọn bàn thờ, đồ thờ sạch sẽ, bày biện lại ngăn nắp.
Con thành tâm dâng hương hoa, kính mời ông bà an vị, chứng giám lòng thành của con cháu.
Một năm qua nhờ ông bà phù hộ, gia đình con được bình an. Năm mới sắp đến, con xin ông bà tiếp tục chứng giám cho con cháu mạnh khoẻ, hoà thuận, làm ăn chăm chỉ.
Con xin cảm tạ."
Nhiều nhà kết thúc bằng một câu mời ông bà về ăn Tết với con cháu. Lời ấy hợp với không khí cuối năm, nhưng lễ rước ông bà chiều 30 Tết là một lễ riêng với lời khấn riêng, nằm ở danh mục văn khấn dịp Tết. Trong lời bao sái bạn chỉ cần nói ngắn và để phần trọng cho chiều 30.
Chỗ cần điền trong lời khấn cuối năm
Lời khấn bao sái ngắn, nhưng có mấy chỗ điền dễ nhầm vì rơi vào đúng lúc giao năm:
- Tên năm. Bao sái trong tháng Chạp là vẫn đang ở năm cũ. Ví dụ: tháng Chạp trước Tết Nguyên Đán 2027 (Tết rơi vào ngày 6/2/2027) vẫn ghi năm Bính Ngọ; từ mùng một Tết mới ghi năm Đinh Mùi.
- Tháng Chạp. Là tháng mười hai âm lịch; năm có tháng nhuận rơi vào cuối năm thì nói rõ "tháng (…) nhuận".
- Ngày âm lịch. Tra lịch âm, đọc "ngày hai mươi lăm tháng Chạp" chẳng hạn; không cần đọc ngày dương.
- Tên ban. Khấn ở ban nào thì kính lạy đúng các vị ở ban đó, đừng đọc lẫn cả thần linh, gia tiên, Thần Tài ở cùng một chỗ trừ khi bàn thờ nhà bạn thờ chung.
- Địa chỉ. Đọc theo tên hành chính hiện hành sau sắp xếp năm 2025; ví dụ giả định "phường (…), tỉnh Ninh Bình".
Ghi sẵn hai lời khấn trên một tờ giấy, gạch chân những chỗ điền. Năm sau chỉ cần sửa ngày và tên năm là dùng lại được.
Nhà có nhiều ban: thứ tự khấn và lau
Nhà ở nông thôn hay nhà phố nhiều tầng thường có hai ba ban thờ. Thứ tự dưới đây là cách nhiều gia đình làm, không phải quy định:
- Ban Phật (nếu có): thắp hương, khấn ngắn xin phép lau dọn, lời nhẹ nhàng, không kèm vàng mã. Lau tượng bằng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm, không dùng chất tẩy. Gia đình có hướng dẫn riêng của nhà chùa thì làm theo đó.
- Ban thần linh (Thổ công, Táo quân): khấn xin phép, lau dọn, rồi khấn mời an vị.
- Ban gia tiên: khấn xin phép, lau dọn, khấn mời an vị như hai bản ở trên.
- Ban Thần Tài, Thổ Địa (nếu có, thường đặt ở tầng trệt sát đất): khấn và lau tương tự.
- Bàn thờ ngoài trời, bàn thiên: lau sau cùng, kiểm tra mái che, chân bàn.
Nếu chỉ có một người làm, bạn lau xong ban này mới sang ban khác, đừng bày dở dang nhiều ban cùng lúc. Nhà ít người, thời gian gấp thì gộp lời khấn ở ban thờ chính, nói rõ con xin phép lau dọn các ban trong nhà.
Rút chân hương và những việc đi kèm
Rút chân hương. Trong lúc bao sái, nhiều nhà rút bớt chân hương trong bát, giữ lại một số chân theo nếp nhà, thường là số lẻ như ba hoặc năm chân. Có nhà không rút chân hương mà để nguyên tới khi thật đầy. Đây là chuyện nếp nhà, không có cách nào bắt buộc.
Chân hương rút ra. Phần lớn gia đình gom lại, hoá ở chỗ sạch cùng lúc hoá vàng gần nhất hoặc đốt riêng trong chậu; tro rải vào gốc cây trong vườn hay chậu cây sạch. Không vứt lẫn rác sinh hoạt là điều nhiều người lớn tuổi dặn.
Tro trong bát hương. Không đổ bỏ tro. Nếu tro quá đầy, nhiều nhà lấy bớt phần trên, giữ nguyên lớp tro và cốt bát hương bên dưới. Không xoay hoặc dịch chỗ bát hương khi không cần.
Đồ thờ bị hỏng phát hiện khi lau. Lau mới thấy bát hương nứt chân, chén nước sứt miệng, đèn hỏng bóng là chuyện thường. Ghi lại để thay sau, với lời khấn riêng cho việc thay bát hương hay thay đồ thờ; không cần thay ngay trong buổi bao sái.
An toàn. Lau đèn điện trên bàn thờ thì rút điện trước. Không đứng lên ghế xếp không vững để với lên bàn thờ cao; dùng thang chắc chắn, có người giữ.
Bao sái ngoài dịp cuối năm
Bao sái không chỉ làm vào tháng Chạp. Lời khấn hai phần ở trên dùng được cho những dịp sau, chỉ đổi câu trình việc:
- Trước ngày giỗ lớn: "nay sắp đến ngày giỗ (tên người), con xin phép lau dọn bàn thờ cho sạch sẽ".
- Sau khi sửa nhà: bụi xây dựng bám dày, lau lại trước khi an vị bàn thờ.
- Khi có sự cố nhỏ: mèo nhảy lên bàn thờ, đổ chén nước, đổ lọ hoa. Lau lại, khấn một câu nôm, không có gì phải lo lắng.
- Đầu mùa nồm ẩm ở miền Bắc: đồ gỗ, đồ đồng dễ mốc, nhiều nhà lau giữa năm.
- Trước khi chuyển nhà: lau dọn trước lúc bọc đồ thờ, dùng kèm lời khấn rước bàn thờ về nhà mới.
Ngày âm lịch và tháng ghi theo hôm làm. Ngoài tháng Chạp thì bỏ câu "năm cũ sắp qua", giữ phần xin phép và lời mời.
Câu hỏi thường gặp
Bao sái bàn thờ có phải đọc văn khấn dài theo sách không?
Không cần. Phần lớn sách văn khấn cổ truyền không có bài riêng cho việc bao sái, và đa số gia đình khấn nôm. Lời khấn nói đủ kính lạy, xưng danh, ngày tháng, xin phép lau dọn là đủ ý.
Ai nên bao sái bàn thờ?
Thường là người chủ việc thờ cúng trong nhà hoặc người được giao. Vợ, chồng, con lớn đều làm được. Nhiều nhà để con cháu cùng làm để học cách giữ gìn đồ thờ, người lớn đứng khấn và hướng dẫn.
Phụ nữ đang có kinh nguyệt có được bao sái không?
Một số nơi có lời kiêng về chuyện này, nơi khác không. Đây là tập quán, không có căn cứ nào cho thấy việc lau dọn của phụ nữ trong những ngày ấy gây điều gì. Gia đình theo nếp nào là quyết định riêng.
Bao sái xong có cần thay bát hương không?
Không. Bao sái là lau dọn, bát hương giữ nguyên. Chỉ khi bát hương nứt, vỡ hoặc có lý do riêng thì mới thay, và việc thay có lời khấn riêng cùng danh mục.
Ở căn hộ có cần khấn khi lau bàn thờ hằng tuần không?
Lau bụi hằng tuần là việc giữ gìn bình thường, phần lớn gia đình không khấn. Lời khấn bao sái dành cho lần dọn lớn, khi phải nhấc đồ thờ ra khỏi chỗ và lau kỹ từng món.