Lễ cúng 7 ngày, còn gọi là lễ tuần đầu hay sơ thất, là lễ đầu tiên trong chuỗi bảy tuần thất sau khi một người qua đời; lời khấn nêu rõ đây là tuần thứ mấy, của ai, và mời người đã khuất về hưởng lễ cùng gia tiên. Các tuần sau (nhị thất, tam thất… đến lục thất) dùng cùng một khung, chỉ đổi tên tuần. Tuần thứ bảy, tức lễ 49 ngày, là lễ lớn hơn và có bài riêng trong cùng chuyên mục.
Bài dưới đây đưa khung lời khấn cho lễ tuần làm ở nhà, giải thích tên gọi từng tuần, những chỗ cần điền và bản khấn nôm. Nhiều gia đình làm lễ tuần ở chùa; khi đó nghi thức do nhà chùa hướng dẫn, gia đình chỉ cần khấn ngắn ở bàn thờ nhà mình. Mâm lễ từng tuần là chuyên đề riêng ở mảng lễ cúng.
Tuần thất là gì và vì sao có bảy tuần
Tuần thất là các mốc bảy ngày một lần sau khi người thân mất, tổng cộng bảy tuần, tròn 49 ngày. Tục này gắn với quan niệm của Phật giáo Bắc tông về khoảng thời gian 49 ngày sau khi mất, rồi hoà vào nếp thờ cúng của người Việt, nên cả những gia đình không đi chùa thường xuyên cũng giữ. Ý nghĩa sâu về giáo lý, nếu bạn cần tìm hiểu, nên hỏi chư tăng ở ngôi chùa gia đình hay lui tới.
Với gia đình, các tuần thất là những dịp để con cháu tụ lại, thắp hương, tưởng nhớ. Không nhà nào bắt buộc làm lễ lớn cả bảy tuần. Theo nếp thường gặp, tuần đầu và tuần cuối (49 ngày) được làm chu đáo nhất; các tuần giữa có nhà làm mâm cơm, có nhà chỉ thắp hương và khấn ngắn khi dâng cơm hằng ngày.
Cách đếm ngày tuần cũng khác nhau: có nơi tính ngày mất là ngày thứ nhất, có nơi tính từ hôm sau, có nơi theo ngày an táng. Mỗi họ thường đã có cách tính quen; khi chưa chắc, hỏi người lớn trong họ hoặc người đã hướng dẫn tang lễ. Lời khấn chỉ cần đọc đúng ngày âm hôm làm lễ và đúng tên tuần.
Tên gọi các tuần trong lời khấn
Trong văn khấn, tên tuần thường đọc theo chữ Hán Việt. Bảng dưới gom cách gọi phổ biến; nói nôm "tuần thứ hai", "tuần thứ ba" cũng hoàn toàn được.
| Tuần | Mốc (tính theo cách tròn 7 ngày) | Tên Hán Việt | Cách gọi nôm |
|---|---|---|---|
| Thứ nhất | Khoảng ngày thứ 7 | Sơ thất (nhất thất) | Tuần đầu, lễ 7 ngày |
| Thứ hai | Khoảng ngày thứ 14 | Nhị thất | Tuần thứ hai |
| Thứ ba | Khoảng ngày thứ 21 | Tam thất | Tuần thứ ba |
| Thứ tư | Khoảng ngày thứ 28 | Tứ thất | Tuần thứ tư |
| Thứ năm | Khoảng ngày thứ 35 | Ngũ thất | Tuần thứ năm |
| Thứ sáu | Khoảng ngày thứ 42 | Lục thất | Tuần thứ sáu |
| Thứ bảy | Khoảng ngày thứ 49 | Chung thất (thất thất) | Lễ 49 ngày |
"Thất" ở đây là bảy. "Sơ" là đầu tiên, "chung" là cuối cùng. Vì thế "chung thất" là tuần bảy ngày cuối cùng, tức lễ 49 ngày. Cột mốc ngày trong bảng chỉ để hình dung; ngày làm lễ thật theo cách tính của gia đình.
Khung văn khấn lễ tuần làm ở nhà
Khung dưới đây theo bố cục thường gặp trong các sách văn khấn cổ truyền cho lễ tuần, rút gọn phần kính lạy để dễ đọc. Sách in khác nhau ở vài chữ; nhà có bản quen thì theo bản nhà. Chữ trong ngoặc là phần điền, chỗ "(tên tuần)" đổi theo bảng trên.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng thiên Hậu thổ chư vị Tôn thần, ngài Bản gia Thổ công, Táo quân cùng các vị thần linh cai quản trong nhà này.
Con kính lạy các cụ Tổ khảo, Tổ tỷ và hương linh gia tiên họ (…).
Tín chủ con là: (họ tên người đứng khấn), cùng toàn gia con cháu. Ngụ tại: (địa chỉ).
Hôm nay là ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch, là ngày lễ (tên tuần, ví dụ sơ thất) của (quan hệ, họ tên), mất ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch.
Con cháu thành tâm sửa biện hương hoa, lễ vật, kính dâng trước án. Cúi xin chư vị Tôn thần cho phép hương linh (quan hệ, họ tên) được về nơi đây thụ hưởng lễ vật, chứng giám lòng thành của con cháu.
Kính mời các cụ gia tiên cùng về hâm hưởng.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Nhà chỉ có một bàn thờ, đọc nguyên khung trên một lần. Nhà có bàn thờ thần linh riêng, nhiều người tách đoạn kính lạy thần linh ra khấn ở đó trước, rồi đọc phần còn lại ở bàn thờ người mới mất. Câu niệm Phật là thói quen của nhiều sách; gia đình theo tôn giáo khác hoặc không quen niệm Phật bỏ đi được.
Những chỗ dễ đọc nhầm trong lễ tuần
Tên tuần. Sai nhiều nhất là đọc nhầm tuần, nhất là các tuần giữa. Cách đơn giản là ghi lịch bảy tuần ra một tờ giấy dán cạnh bàn thờ ngay sau tang lễ, mỗi tuần đánh dấu khi xong.
Ngày mất và ngày làm lễ. Hai ngày này khác nhau và đều đọc theo âm lịch. Nếu gia đình làm lễ sớm một hai ngày để con cháu về đủ, lời khấn vẫn đọc ngày âm hôm làm lễ, nói rõ đây là lễ tuần thứ mấy.
Xưng hô người đứng khấn. Khung sách dùng "tín chủ con", nhưng người đứng khấn có thể thêm quan hệ: "con trưởng là (tên)", "cháu đích tôn là (tên)". Như vậy lời khấn rõ hơn, nhất là khi trong nhà nhiều người cùng họ tên đệm.
Tuổi người mất. Khung trên không ghi tuổi. Nhà nào có nếp đọc "hưởng thọ (…) tuổi" thì thêm sau ngày mất; người mất khi còn trẻ thì nhiều bản dùng "hưởng dương".
Đọc "hương linh" hay "vong linh". Cả hai đều có trong sách. Nhiều nhà ngày nay chọn "hương linh" vì nghe nhẹ và trang trọng hơn. Không có cách nào là sai.
Đọc quá nhanh vì xúc động. Lễ tuần đầu thường đến khi nỗi buồn còn rất mới. Người đứng khấn ngắt quãng, nghẹn lời là điều ai cũng hiểu. Có thể dừng lại một lúc, hít thở rồi đọc tiếp, hoặc nhờ người bên cạnh đọc thay phần còn lại. Không có lệ nào đòi lời khấn phải trôi chảy.
Trình tự một lễ tuần ở nhà, từ lúc bày lễ đến khi dọn
Một lễ tuần ở nhà thường không kéo dài, khoảng nửa giờ là xong. Trình tự dưới đây là cách nhiều nhà miền Bắc quen làm, đưa ra để bạn hình dung; họ tộc nào có lệ riêng thì theo lệ ấy.
- Từ hôm trước, thay nước, lau bát hương, sửa hoa ở bàn thờ người mới mất. Ghi sẵn tờ khấn có tên tuần, ngày âm, họ tên người mất và người đứng lễ.
- Sáng hôm lễ, đặt lễ ở bàn thờ thần linh (nếu nhà có) và ở bàn thờ người mới mất. Thắp đèn hoặc nến trước, thắp hương sau.
- Người đứng lễ khấn đoạn kính lạy thần linh, rồi khấn ở bàn thờ người mới mất. Nhà một bàn thờ thì đọc liền một bài.
- Con cháu thắp hương theo thứ tự: vợ hoặc chồng người mất, các con theo thứ bậc, rồi các cháu. Mỗi người vái và nói thầm vài câu nếu muốn.
- Chờ hương cháy chừng nửa nén, người đứng lễ vái tạ. Nhà có vàng mã thì hoá ở chậu đặt nơi thoáng, đổ chút rượu hoặc nước khi tàn lửa theo nếp nhiều nhà.
- Xin phép dọn lễ, cả nhà ngồi ăn bữa cơm chung. Nhiều người coi bữa ăn sau lễ tuần là lúc anh chị em bàn việc nhà, chia nhau phần việc cho tuần kế tiếp.
Người lớn tuổi ngồi lâu dễ mỏi, nhất là khi phải quỳ. Để một chiếc ghế thấp cạnh chiếu cho ông bà đứng hoặc ngồi khấn không làm lễ kém trang nghiêm.
Bản khấn nôm cho lễ tuần
Các tuần giữa, nhiều gia đình chỉ thắp hương và khấn nôm vài câu khi dâng cơm. Một bản tham khảo:
"Con lạy các vị thần linh trong nhà, con lạy ông bà tổ tiên.
Con là (tên), (quan hệ) của (tên người mất). Hôm nay ngày (…) tháng (…) âm lịch, là tuần thứ (…) của (bố/mẹ/ông/bà).
Con cháu sắm nén hương, mâm cơm, mời (bố/mẹ…) về cùng ông bà tổ tiên chứng giám.
Cả nhà vẫn nhớ (bố/mẹ…), mọi việc trong nhà vẫn ổn. Con xin phép."
Với tuần đầu, khi tang vừa xong, nhiều người thêm lời cảm ơn những ai đã giúp đỡ trong mấy ngày tang: "Họ hàng, làng xóm đã đến giúp nhà mình, con đã cảm ơn mọi người." Câu này không có trong sách nhưng là điều nhiều gia đình muốn nói với người thân vừa mất. Lời nôm vốn để nói những ý như vậy.
Khấn nôm không cần thuộc. Bạn có thể ghi vài ý chính ra giấy rồi nói theo, giọng bình thường, không cần lên giọng như đọc văn.
Làm lễ tuần ở chùa: phần khấn ở nhà còn gì
Khi nhà chùa làm lễ. Nhiều gia đình gửi lễ tuần ở chùa: nhà chùa tụng kinh, gia đình đến dự. Nghi thức và lời tụng do nhà chùa đảm nhận; gia đình không cần tự đọc văn khấn ở chùa, chỉ làm theo hướng dẫn của thầy.
Ở nhà vẫn thắp hương. Hôm có lễ ở chùa, ở nhà nhiều người vẫn thắp hương bàn thờ người mới mất, nói ngắn: "Hôm nay con cháu làm lễ tuần (…) cho (quan hệ) ở chùa (tên chùa). Kính mời (quan hệ) về chứng giám."
Ở chùa khấn gì. Nếu muốn khấn, người nhà khấn ngắn ở ban Tam bảo theo lời nhà chùa chỉ dẫn, lễ chay, không mang đồ mặn vào chùa. Văn khấn các ban ở chùa có bài riêng thuộc chuyên mục đi lễ đình chùa của trang.
Không bắt buộc chọn bên nào. Làm ở chùa hay ở nhà tuỳ điều kiện và nếp từng nhà. Lễ ở nhà gọn gàng, đủ con cháu, lời khấn thật lòng vẫn trọn ý.
Câu hỏi thường gặp
Lễ 7 ngày có phải lễ quan trọng nhất trong các tuần không?
Theo nếp phổ biến, tuần đầu và lễ 49 ngày là hai lễ được làm chu đáo nhất. Tuần đầu đến khi gia đình vừa xong tang lễ nên thường đông con cháu. Các tuần giữa nhiều nhà làm gọn hơn; điều đó không có nghĩa là các tuần ấy kém phần ý nghĩa.
Có phải làm đủ bảy tuần không?
Không có quy định bắt buộc. Nhiều gia đình làm đủ bảy tuần, nhiều gia đình chỉ làm tuần đầu và 49 ngày, các tuần giữa thắp hương khi dâng cơm. Theo nếp họ tộc và điều kiện của nhà mình là hợp lý.
Làm lễ tuần sớm hơn ngày chính có được không?
Nhiều gia đình làm lễ sớm một hai ngày để con cháu đi làm, đi học xa kịp về. Lời khấn đọc ngày âm hôm làm lễ và nói rõ tên tuần. Nên tránh làm muộn hơn ngày chính quá lâu nếu họ tộc có nếp giữ đúng ngày.
Ai đứng khấn lễ tuần?
Thường là người đã đứng chủ tang: con trưởng, cháu đích tôn hoặc người vợ, người chồng của người mất. Khi người ấy vắng, người khác trong nhà khấn thay và nói rõ quan hệ. Con gái, con dâu khấn là chuyện nhiều nhà làm.
Lễ tuần có khấn gia tiên không hay chỉ khấn người mới mất?
Theo khung sách, lời khấn kính mời cả các cụ gia tiên cùng về hưởng lễ với người mới mất. Nhà có bàn thờ người mới mất đặt riêng vẫn đọc câu mời gia tiên. Nhà nào quen chỉ khấn người mới mất thì giữ nếp nhà.
Nhà theo đạo khác có cần giữ lễ tuần không?
Lễ tuần gắn với quan niệm Phật giáo và nếp thờ cúng dân gian. Gia đình theo tôn giáo khác thường có nghi thức tưởng niệm riêng theo giáo hội của mình. Không có lý do gì để ép một nhà làm nghi lễ không thuộc niềm tin của họ.