Lễ mở cửa mả là lễ gia đình ra thăm ngôi mộ mới, theo nếp phổ biến vào ngày thứ ba sau khi an táng, để thắp hương, sửa sang lại mộ và khấn với thần đất nơi nghĩa trang cùng người vừa khuất. Lời khấn thường có hai lượt: lượt đầu thưa với vị thần cai quản khu đất, xin cho người mới về được yên ổn; lượt sau khấn tại mộ, nói với người thân rằng con cháu đã ra thăm.
Bài này đưa khung hai lượt khấn ấy, giải nghĩa vài chữ hay gặp, một lời thưa ngắn ở bàn thờ khi về nhà và bản khấn nôm. Ngày làm lễ tính thế nào, mang những gì ra mộ, mâm ở nhà ra sao đã có bài riêng ở mảng lễ cúng. Nghi thức cụ thể theo người lớn trong họ, thầy hoặc nhà chùa mà gia đình đã nhờ; bài chỉ nói về lời khấn.
Lễ mở cửa mả có ý nghĩa gì với người ở lại
Tên gọi "mở cửa mả" khiến nhiều người hình dung có một cánh cửa thật được mở ra. Thực tế lễ này giống một chuyến thăm đầu tiên: sau ba ngày, gia đình quay lại ngôi mộ còn mới, đắp thêm đất, sửa lại vòng hoa, dọn rác, thắp hương. Ở nhiều vùng, người ta còn đặt thêm vài vật theo tục địa phương; những tục này khác nhau nhiều và có bài riêng ở mảng phong tục.
Về mặt tình cảm, đây là lần đầu con cháu đứng trước ngôi mộ trong yên lặng, không còn tiếng kèn trống và đông người như hôm đưa tang. Lời khấn vì thế thường ngắn, mang tính trình báo và an ủi: báo với thần đất rằng nơi này có người mới về, xin cho được yên; nói với người đã khuất rằng con cháu đã ra thăm và vẫn nhớ.
Không phải nơi nào cũng gọi là mở cửa mả. Có nơi gọi là lễ ba ngày, lễ viếng mộ, có nơi làm ngay sáng hôm sau ngày chôn. Cách tính ngày cũng có nhà tính từ ngày mất, nhà tính từ ngày an táng. Theo cách của họ tộc và địa phương mình là chắc chắn nhất.
Lượt khấn thứ nhất: thưa với thần đất nơi nghĩa trang
Theo tập quán phổ biến, gia đình đặt một lễ nhỏ (hương, hoa, nước, có nơi thêm trầu cau) ở chỗ thờ chung của nghĩa trang nếu có, hoặc ngay cạnh mộ, hướng ra phía ngoài, để khấn thần đất trước. Khung lời khấn thường gặp như sau; câu chữ ở các sách và các nhà không giống nhau.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con kính lạy Hoàng thiên Hậu thổ chư vị Tôn thần.
Con kính lạy ngài Sơn thần, Thổ địa, các vị thần linh cai quản khu nghĩa trang này.
Tín chủ con là: (họ tên), ngụ tại: (địa chỉ).
Hôm nay là ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch. Gia đình con có (quan hệ, họ tên) đã an táng tại nơi đây ngày (…). Nay nhân ngày lễ mở cửa mả, con cháu thành tâm sắm lễ, dâng nén hương thơm, kính cáo chư vị Tôn thần.
Cúi xin các ngài cho phép hương linh (quan hệ, họ tên) được yên nghỉ nơi đây, che chở cho phần mộ được yên ổn.
Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Chữ "kính cáo" là kính báo, thưa lên. "Sơn thần" là thần núi, có trong nhiều bản dù nghĩa trang ở đồng bằng, vì lối gọi cũ quen gộp "sơn thần, thổ địa" cho thần cai quản đất mộ. Nhà nào quen một danh xưng khác thì giữ theo nhà mình; không cần thêm bớt tên vị nào mà gia đình không chắc.
Lượt khấn thứ hai: khấn tại mộ mới
Khấn xong thần đất, người đứng lễ quay về trước mộ, thắp hương lên bát hương ở mộ hoặc cắm trên đất trước bia tạm. Đây là lúc nói với người đã khuất. Khung dưới đây gom các ý thường có; bạn có thể đọc nguyên khung hoặc nói theo lời của mình.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con kính lạy hương linh (quan hệ, họ tên), mất ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch, hưởng thọ (…) tuổi.
Hôm nay là ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch, ngày lễ mở cửa mả. Con cháu chúng con là (họ tên người đứng khấn) cùng toàn gia đã ra thăm phần mộ, sửa sang đất cát, dâng nén hương, lễ mọn.
Kính mời hương linh (quan hệ) về chứng giám lòng thành của con cháu. Nơi đây đã có thần linh che chở, xin (quan hệ) yên lòng an nghỉ.
Con cháu ở nhà vẫn giữ nếp hương khói, ngày ngày dâng cơm, mong (quan hệ) phù hộ cho cả nhà bình an.
Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Phần "hưởng thọ" dùng cho người mất khi đã cao tuổi; người mất khi còn trẻ, nhiều bản viết "hưởng dương". Nhà không quen đọc tuổi thì bỏ cả cụm này. Nếu mộ ở nghĩa trang công viên có nội quy về hương nến, gia đình theo nội quy và đọc lời khấn mà không cần đốt nhiều hương.
Giải nghĩa vài chữ hay gặp trong lời khấn lễ ba ngày
Hương linh. Cách gọi tôn kính người đã khuất trong văn khấn. "Hương" gợi khói hương, "linh" là phần linh thiêng, tinh thần. Dùng chữ này khi khấn người mới mất là phổ biến và nhẹ nhàng hơn những chữ khác.
An táng. Chôn cất, đưa vào đất cho yên. Dòng "đã an táng tại nơi đây ngày (…)" giúp lời khấn có đủ thông tin: ai, ở đâu, từ bao giờ.
Sửa sang đất cát. Lời mô tả việc đắp thêm đất, vun lại mộ. Nhiều bản ghi "đắp mộ", "vun mộ"; nghĩa như nhau.
Chứng giám. Nhìn thấy và xác nhận, ở đây là xin người được khấn nhận biết lòng thành của con cháu. Đây là chữ có mặt ở gần như mọi văn khấn.
Lễ mọn, lễ bạc. Lời khiêm tốn của người dâng lễ: lễ vật ít ỏi, chỉ có lòng thành. Câu "lễ bạc tâm thành" dùng ở cuối hầu hết các bài khấn.
Thứ tự một buổi khấn mở cửa mả thường gặp
Thứ tự dưới đây là cách làm nhiều gia đình miền Bắc và miền Trung quen theo. Mỗi họ có thể khác; người lớn trong họ chỉ dẫn thì theo người lớn.
- Đến nơi, cả nhà vái chào chung ở cổng hoặc chỗ thờ chung của nghĩa trang nếu có. Không cần lời dài.
- Dọn quanh mộ, đắp thêm đất, sửa vòng hoa, thu rác của hôm đưa tang. Việc này làm trước khi bày lễ để khi khấn, mộ đã gọn gàng.
- Bày lễ nhỏ cho thần đất (ở chỗ thờ chung hoặc cạnh mộ), người đứng lễ khấn lượt thứ nhất.
- Bày lễ ở mộ, người đứng lễ khấn lượt thứ hai. Con cháu lần lượt thắp hương, mỗi người một nén, theo thứ tự trên dưới.
- Chờ hương cháy khoảng nửa nén, vái tạ. Nếu có vàng mã, hoá ở chỗ nghĩa trang cho phép, đứng chờ tàn hết lửa rồi mới về.
- Về nhà, thắp hương ở bàn thờ người mới mất, thưa ngắn rằng con cháu đã ra thăm mộ.
Mùa khô, cỏ dại quanh nghĩa trang dễ bén lửa. Hoá vàng trong chậu hoặc chỗ có sẵn lò, không đốt trên cỏ, và kiểm tra hương còn cháy trước khi rời đi là việc nên làm trong mọi lần ra mộ.
Khi gia đình không ra mộ đúng ngày được
Mộ ở quê, con cháu ở xa. Không ít gia đình an táng người thân ở quê rồi phải quay về thành phố ngay. Khi đó, người ở lại quê (anh chị em, họ hàng) làm lễ ở mộ, còn người ở xa thắp hương ở nhà mình cùng giờ và nói lời thưa ngắn, gọi đúng tên người đã khuất. Lời khấn ở mộ thì người đứng lễ nói rõ "thay mặt các con, các cháu ở xa".
Người đứng khấn đang ốm hoặc quá mệt. Sau mấy ngày tang, người chủ tang thường kiệt sức. Nhờ một người khác trong nhà khấn thay là chuyện bình thường; người ấy chỉ cần nói "con là (tên), (quan hệ), xin khấn thay cho anh (chị) (tên)".
Thời tiết xấu, đường xa. Lùi lễ sang ngày gần nhất phù hợp, đọc đúng ngày âm hôm làm lễ. Lời khấn không cần giải thích lý do lùi ngày; nếu muốn, nói một câu "vì trời mưa, con cháu ra muộn" cũng được.
Nghĩa trang có nội quy riêng. Nhiều nghĩa trang công viên chỉ cho thắp hương ở khu vực định sẵn, không cho hoá vàng tại mộ. Gia đình theo nội quy; lời khấn vẫn đọc đủ hai lượt mà không cần thay đổi gì.
Trẻ nhỏ và người lớn tuổi. Có nhà ngại đưa trẻ nhỏ ra mộ. Đây là chuyện tùy gia đình cân nhắc theo sức khoẻ, thời tiết và đường đi; lời khấn không thay đổi vì có hay không có các cháu.
Lời thưa ở nhà khi về và bản khấn nôm
Về tới nhà, nhiều gia đình thắp hương ở bàn thờ người mới mất và nói một câu thưa: "Hôm nay ngày (…), con cháu đã ra làm lễ mở cửa mả cho (quan hệ). Mộ đã được sửa sang, con cháu đã thắp hương. Kính mời (quan hệ) về nhà dùng cơm cùng con cháu." Câu này nối lễ ở mộ với việc cúng cơm hằng ngày ở nhà.
Với những gia đình muốn khấn hoàn toàn bằng lời nôm tại mộ, một bản tham khảo:
"Con lạy các vị thần linh cai quản nghĩa trang này. Gia đình con có (quan hệ, họ tên) mới về nằm ở đây. Con xin các vị cho (quan hệ) được yên nghỉ.
Thưa (bố/mẹ/ông/bà), hôm nay ngày (…) tháng (…) âm lịch, con cháu ra thăm (quan hệ). Mộ đã được đắp lại, hoa đã được sửa. Ở nhà mọi người vẫn ổn, ngày nào con cũng thắp hương mời cơm. (Quan hệ) yên lòng nhé. Con xin phép."
Lời nôm không cần đủ các chữ như văn khấn sách. Điều quan trọng là nói đúng người, đúng dịp và nói thật lòng. Trẻ nhỏ đi cùng có thể chỉ cần thắp hương, vái và chào ông bà bằng lời của các cháu.
Câu hỏi thường gặp
Lễ mở cửa mả làm vào ngày thứ mấy?
Theo nếp phổ biến là ngày thứ ba sau khi an táng, nên còn gọi là lễ ba ngày. Có nơi tính từ ngày mất, có nơi làm sớm hơn vì người nhà ở xa phải đi. Cách tính cụ thể nên hỏi người lớn trong họ hoặc người đã hướng dẫn tang lễ cho gia đình.
Ai đứng khấn trong lễ mở cửa mả?
Thường là con trưởng hoặc người đã đứng chủ tang. Khi người ấy vắng hoặc đang mệt, một người con khác hay người lớn trong họ khấn thay, nói rõ quan hệ với người đã khuất. Những người còn lại thắp hương sau.
Có cần khấn thần đất nếu mộ ở nghĩa trang công viên không?
Nhiều gia đình vẫn khấn thần đất bằng vài câu ngắn trước khi khấn tại mộ, kể cả ở nghĩa trang công viên. Nếu nơi đó có khu thờ chung thì khấn ở đó; không có thì đứng cạnh mộ quay ra phía ngoài. Bỏ lượt này và chỉ khấn tại mộ cũng là cách làm của không ít nhà.
Hoả táng xong thì có làm lễ mở cửa mả không?
Lễ mở cửa mả gắn với ngôi mộ chôn cất. Với gia đình hoả táng và gửi tro cốt ở chùa hoặc nhà lưu tro cốt, nhiều nhà thay bằng lễ thăm nơi đặt tro cốt sau vài ngày, theo hướng dẫn của nhà chùa hoặc nơi lưu giữ. Có bài riêng về lời khấn khi gửi tro cốt ở chùa.
Trời mưa to có hoãn lễ mở cửa mả được không?
Được. Nhiều gia đình dời sang hôm sau khi thời tiết xấu, đường trơn, nhất là khi có người già, trẻ nhỏ đi cùng. Lời khấn chỉ cần đọc đúng ngày âm lịch hôm làm lễ. Sự an toàn của người đi lễ được đặt lên trước.
Không thuộc lời khấn thì đọc giấy có được không?
Được. Phần lớn người khấn ngày nay đọc từ giấy hoặc điện thoại. Bạn nên ghi sẵn họ tên, ngày mất, ngày an táng và địa chỉ ra một tờ để đọc rõ ràng, không bị ngắt quãng khi đang xúc động.