Lễ cúng chúng sinh rằm tháng Bảy là lễ đặt ngoài trời, trước cửa nhà hoặc ngoài sân, để bố thí cho những người đã khuất không có ai thờ cúng; bài khấn ngắn, mang ý thương xót và mời họ về thụ hưởng. Bố cục theo các sách văn khấn cổ truyền gồm câu niệm, nêu ngày tháng, trình tên tuổi, nói lễ vật đã bày, lời mời các vong linh cô hồn và câu kết. Bài này đưa một bản phổ biến rút gọn, giải nghĩa vài chữ, bản khấn nôm và phần thu dọn sau lễ.
Lễ này có gốc từ lòng từ bi chứ không phải từ nỗi sợ. Bài viết không bàn chuyện kiêng kỵ tháng Bảy theo kiểu doạ dẫm; nếu bạn muốn đọc kỹ về những lời kiêng đó, có bài riêng ở trang phong tục của hệ. Mâm lễ chi tiết xem bài mâm cúng chúng sinh.
Cúng chúng sinh là gì và vì sao gọi là "thập loại chúng sinh"
Trong quan niệm dân gian chịu ảnh hưởng Phật giáo, rằm tháng Bảy là ngày xá tội vong nhân. Những người đã khuất mà không có con cháu thờ cúng, người mất xa nhà, mất trong chiến tranh, thiên tai, được gọi chung là cô hồn. Nhà nhà đặt một mâm nhỏ ngoài trời mời họ, như một việc bố thí cho người không còn ai nhớ đến.
Cụm "thập loại chúng sinh" nghĩa là mười loại chúng sinh, chỉ chung mọi kiếp người khổ. Người Việt biết đến cụm này nhiều nhất qua "Văn tế thập loại chúng sinh" (còn gọi Văn chiêu hồn) của Nguyễn Du, áng văn kể về những kiếp người cô đơn, từ người buôn bán, lính tráng đến kẻ ăn xin. Đó là tác phẩm văn chương, không phải bài khấn của gia đình, nhưng đọc lại vài đoạn sẽ hiểu vì sao lễ cúng chúng sinh mang giọng thương xót.
Vì vậy lời khấn cúng chúng sinh khác lời khấn gia tiên: không kính lạy tổ tiên nhà mình, không xin phù hộ cho riêng nhà mình là chính, mà chủ yếu là lời mời và lời chia sẻ. Nhiều người lớn tuổi nói lễ này là để tập lòng thương người, kể cả người mình không quen.
Cúng lúc nào, đặt ở đâu, ai khấn
Thời điểm. Theo nếp phổ biến, cúng chúng sinh làm vào buổi chiều, sau khi đã xong lễ trong nhà. Nhiều nhà làm vào chiều rằm, nhiều nhà làm một ngày trong nửa đầu tháng Bảy. Cửa hàng, công ty cúng vào ngày phù hợp lịch làm việc.
Nơi đặt. Đặt ngoài trời: trước cửa, ngoài sân, trên vỉa hè sát nhà, không đặt trong nhà và không đặt trên bàn thờ. Lý do theo cách hiểu dân gian là lễ này mời người ngoài, nên đặt ở chỗ "ngoài ngõ".
Ở chung cư. Nhiều toà nhà có khu cúng chung ở sân hoặc tầng trệt, ban quản lý quy định giờ và chỗ đốt. Theo đúng quy định đó; không đốt trong hành lang, ban công, cầu thang. Nhà không có chỗ đặt có thể chỉ thắp hương ở cửa sổ hướng ra ngoài và khấn, hoặc góp vào mâm chung của toà nhà.
Ai khấn. Bất kỳ ai trong nhà đều có thể khấn, không cần người lớn nhất. Ở cửa hàng, chủ cửa hàng hoặc người được giao khấn.
Hương và nến. Theo tập quán nhiều nơi, mâm chúng sinh cắm hương rải rác hoặc cắm vào các món, không nhất thiết có bát hương. Cắm hương vững, tránh xa rèm, mái che bằng vải, xe máy đỗ sát.
Văn khấn cúng chúng sinh (bản phổ biến rút gọn)
Các sách văn khấn cổ truyền in bài cúng chúng sinh với nhiều độ dài: có bản rất dài, viết theo lối văn biền ngẫu kể ra các loại vong linh; có bản ngắn chỉ vài câu. Dưới đây là bản rút gọn theo bố cục chung của các sách, giữ những câu thường gặp nhất. Nếu gia đình bạn có bản dài quen đọc, cứ dùng bản ấy.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Hôm nay là ngày Rằm tháng Bảy năm (…) âm lịch, nhân tiết Trung nguyên.
Tín chủ con là: (họ và tên).
Ngụ tại: (địa chỉ).
Thành tâm sửa biện hương hoa, lễ vật, cháo trắng, gạo muối, bánh trái, bày ra trước án, cúng dâng các vong linh cô hồn, thập loại chúng sinh không nơi nương tựa.
Xin mời các vị về đây thụ hưởng lễ vật, chứng giám lòng thành.
Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Một số bản thêm câu xin các vong linh "nương nhờ Tam bảo, sớm được siêu sinh" hoặc câu xin cho gia đình bình an. Đây là dị bản phổ biến, dùng hay không tuỳ nếp nhà. Bài khấn này không có danh xưng thần linh cụ thể nào để đọc, nên đừng thêm tên vị nào mình không rõ.
Giải nghĩa vài chữ trong bài cúng chúng sinh
Bài cúng chúng sinh ngắn nhưng có vài chữ người trẻ hay hỏi. Hiểu nghĩa giúp đọc đúng giọng thương xót của lễ:
| Chữ | Nghĩa thường hiểu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cô hồn | Hồn người đã khuất lẻ loi, không ai thờ cúng | Từ gốc chỉ sự cô đơn, không mang nghĩa đáng sợ |
| Vong linh | Linh hồn người đã mất | Dùng chung, không riêng cho ai |
| Thập loại chúng sinh | Mười loại chúng sinh, tức mọi kiếp khổ | Cách nói gộp, không cần kể đủ mười |
| Không nơi nương tựa | Không có người thân, không nơi thờ cúng | Ý chính của lễ: nhớ đến người bị quên |
| Thụ hưởng | Nhận và dùng lễ vật | Lời mời, không phải lời ra lệnh |
| Trung nguyên | Rằm tháng Bảy, rằm giữa năm | Dùng để nêu dịp trong câu ngày tháng |
| Siêu sinh | Được sinh về cõi tốt hơn, theo quan niệm Phật giáo | Chỉ có trong một số dị bản |
Khi giải thích cho con trẻ, có thể dùng ngay bảng này: cô hồn là người cô đơn, lễ cúng là mời người cô đơn một bữa. Cách nói ấy giữ được ý nghĩa mà không làm các em sợ. Người lớn tuổi trong nhà có thể kể thêm về những năm đói kém, chiến tranh, khi nhiều người mất xa quê không ai biết, để con cháu hiểu vì sao lễ này được giữ lâu đến thế.
Bản khấn nôm và cách nói khi khấn cho cả khu phố
Khấn nôm ở lễ chúng sinh rất phổ biến, vì nhiều người khấn ngay trên vỉa hè, xe cộ ồn ào. Một bản tham khảo:
"Hôm nay ngày (…) tháng Bảy âm lịch, con là (họ tên), ở (địa chỉ), xin đặt mâm cháo, gạo muối, bánh trái này mời các vong linh không nơi nương tựa quanh đây về thụ hưởng. Mong các vị được no đủ, sớm được yên nghỉ. Con xin thành tâm."
Ở nhiều khu phố, tổ dân phố hoặc toà nhà làm một mâm chung. Khi đó một người đại diện khấn, đọc "chúng con là cư dân khu (…)" thay vì tên một hộ. Ví dụ giả định: "chúng con là các hộ gia đình ở tổ (…), phường (…), Thành phố Hồ Chí Minh". Lời khấn chung như vậy ngắn, rõ, không cần ai phải đọc thuộc bài dài.
Với trẻ em, đây là dịp tốt để giải thích bằng lời dễ hiểu: có những người đã mất mà không còn ai nhớ, nên mỗi nhà để dành một chút đồ ăn mời họ. Cách giải thích này hiền hơn nhiều so với kể chuyện ma quỷ, và đúng với tinh thần của lễ.
Sau khi khấn: thu dọn, giật cô hồn và hoá vàng an toàn
Phần sau lễ là phần dễ gây phiền cho hàng xóm nhất nếu làm ẩu. Vài điều nhiều gia đình và khu phố đã rút ra:
- Gạo muối: theo tục nhiều nơi, rắc gạo muối ra ngoài sau khi hương tàn. Rắc gọn ở sát nhà, không rắc ra lòng đường, vì gạo muối làm trơn và bẩn đường xe chạy.
- Cháo trắng: nhiều nhà đổ cháo xuống gốc cây hoặc rãnh thoát nước. Đổ vào gốc cây trong khuôn viên nhà mình; đổ ra vỉa hè chung dễ bốc mùi giữa mùa nóng.
- Bánh kẹo, hoa quả: ở miền Nam có tục "giật cô hồn", trẻ em và người qua đường chạy đến lấy đồ cúng. Nếu nhà bạn giữ tục này, phát đồ tận tay hoặc để trẻ lấy có trật tự, tránh xô đẩy ra lòng đường, tránh để đồ cúng cạnh nến đang cháy.
- Tiền lẻ: nhiều nơi đã thôi rải tiền lẻ ra đường vì gây tranh giành; nếu muốn chia sẻ, đưa tận tay sẽ an toàn hơn.
- Vàng mã: nếu có, đốt trong thùng kim loại hoặc lò hoá vàng, xa xe máy, dây điện, cây khô; có người trông đến khi tàn, dội nước rồi mới bỏ tro.
- Dọn sạch chỗ cúng: nhặt chân hương, đĩa giấy, túi ni lông trước khi tối. Một mâm cúng gọn gàng, thu dọn sạch sẽ cũng là cách tôn trọng hàng xóm.
Vài lời đồn quanh tháng Bảy và cách hiểu bình tĩnh
Quanh lễ cúng chúng sinh có nhiều lời đồn: không được nhìn vào mâm cúng, không được đi đêm cả tháng, cúng xong phải đổ hết đồ ăn đi vì "người ta đã ăn rồi". Phần lớn là kiêng kỵ truyền miệng, mỗi vùng một kiểu. Bài khấn trong sách không đòi hỏi điều nào trong số đó.
Một ví dụ giả định thường gặp: gia đình trẻ mới thuê nhà ở Cần Thơ, chủ nhà dặn phải cúng cô hồn cả tháng, mỗi ngày một mâm, nếu không "sẽ xui". Theo nếp phổ biến, một lễ cúng chúng sinh trong tháng Bảy là đủ; làm thêm hay không là lựa chọn riêng, không có lý do gì để lo lắng. Nếu muốn giữ hoà khí, có thể cùng chủ nhà làm một mâm chung gọn gàng.
Đồ ăn đã cúng, nếu vẫn sạch và còn ngon, nhiều gia đình vẫn chia nhau ăn hoặc cho người cần. Chỉ nên bỏ những gì đã để ngoài trời lâu, bị ruồi bâu hoặc dính tàn hương. Đó là chuyện vệ sinh, không phải chuyện kiêng kỵ.
Người không theo tục này, hoặc theo tôn giáo khác, không cần làm gì cả. Hàng xóm cúng thì mình giữ yên lặng, nhường lối, đừng giẫm vào mâm; mình không cúng thì cũng chẳng ai có quyền trách. Tôn trọng qua lại như vậy giúp khu phố giữ được hoà khí suốt mùa lễ.
Câu hỏi thường gặp
Cúng chúng sinh có bắt buộc phải đọc văn khấn không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình chỉ thắp hương và khấn nôm vài câu mời các vong linh về thụ hưởng. Văn khấn in sẵn giúp nói đủ ý; khấn nôm thành tâm cũng được coi là trọn lễ theo quan niệm phổ biến.
Có được cúng chúng sinh trong nhà không?
Theo tập quán, lễ này đặt ngoài trời vì mời người ngoài, nên không đặt trên bàn thờ hay trong nhà. Nhà ở chung cư có thể dùng khu cúng chung của toà nhà hoặc thắp hương ở cửa sổ và khấn ngắn.
Cúng chúng sinh ngày nào trong tháng Bảy?
Nhiều nhà cúng vào chiều rằm tháng Bảy, sau lễ gia tiên. Cũng có nhà cúng vào một ngày khác trong nửa đầu tháng cho hợp lịch. Khi khấn, đọc đúng ngày âm thực tế đang làm.
Cháo, gạo muối sau khi cúng xử lý thế nào cho sạch?
Rắc gạo muối gọn sát nhà, đổ cháo vào gốc cây trong khuôn viên nhà mình, không đổ ra lòng đường hay vỉa hè chung. Đồ khô như bánh kẹo, hoa quả còn sạch có thể chia cho trẻ em hoặc người cần.
Có nên rải tiền lẻ khi cúng cô hồn không?
Nhiều khu phố đã bỏ việc rải tiền ra đường vì dễ gây xô đẩy, tai nạn giao thông. Nếu muốn giữ ý chia sẻ, có thể đưa tận tay trẻ em hoặc góp vào việc thiện. Đây là lựa chọn riêng, không phải phần bắt buộc của lễ.
Cúng chúng sinh có phải là cúng ma quỷ không?
Theo cách hiểu phổ biến, đây là lễ bố thí cho những người đã khuất không ai thờ cúng, xuất phát từ lòng thương. Bài khấn không có lời sợ hãi hay cầu tránh tai hoạ, chủ yếu là lời mời và lời chia sẻ.