Rằm tháng Bảy ở nhà, theo nếp phổ biến, gia đình khấn hai lượt ở bàn thờ: lượt đầu khấn thần linh cai quản nơi ở, lượt sau khấn gia tiên, rồi mới đến lễ cúng chúng sinh ngoài trời. Bài khấn gia tiên dịp này khác bài rằm thường ở một câu: nói rõ hôm nay là tiết Trung nguyên, mùa Vu lan, con cháu tưởng nhớ công sinh thành dưỡng dục. Bên dưới là hai bài theo khuôn sách văn khấn cổ truyền, phần giải nghĩa các chữ riêng của rằm tháng Bảy và một bản khấn nôm.
Lễ cúng chúng sinh (cô hồn) ngoài trời có bài riêng trên trang. Mâm cúng gia tiên, món chay hay mặn là chuyện của bài mâm cúng. Nếu gia đình bạn có bài khấn riêng, cứ theo bài nhà mình; chữ trong ngoặc đơn là chỗ cần điền.
Rằm tháng Bảy có ba lớp ý nghĩa chồng lên nhau
Ngày rằm tháng Bảy âm lịch trong đời sống người Việt gộp ba lớp. Lớp thứ nhất là lễ Vu lan của Phật giáo, gắn với tích Mục Kiền Liên cứu mẹ và tinh thần báo hiếu cha mẹ. Lớp thứ hai là Tết Trung nguyên, một trong ba ngày rằm lớn (Thượng nguyên tháng Giêng, Trung nguyên tháng Bảy, Hạ nguyên tháng Mười). Lớp thứ ba là quan niệm dân gian về ngày "xá tội vong nhân", ngày các vong được tha tội, nên có tục cúng cho những người khuất không nơi nương tựa.
Ba lớp đó giải thích vì sao trong một ngày, nhiều nhà vừa đi chùa dự lễ Vu lan, vừa cúng gia tiên ở nhà, vừa đặt mâm cháo trắng gạo muối trước cửa. Phần giáo lý về Vu lan nên hỏi nhà chùa; phần nguồn gốc lịch sử có bài riêng ở các trang Phật học và phong tục của hệ.
Với lời khấn ở nhà, chỉ cần nhớ: bài khấn gia tiên rằm tháng Bảy mang ý báo hiếu và tưởng nhớ, không phải ý cầu xin. Vì vậy câu chữ thường nhắc đến công ơn sinh thành, nuôi dưỡng, và lời mời ông bà, cha mẹ về chứng giám lòng con cháu.
Cũng vì ý báo hiếu ấy mà nhiều gia đình coi rằm tháng Bảy là dịp con cháu tụ về đông nhất sau Tết. Người đứng khấn nên nhớ tên những người đã khuất gần nhất, như ông bà, cha mẹ, anh chị em, để đọc cho đúng; các cụ xa đời hơn đã được gói trong câu "Cao Tằng Tổ khảo, Cao Tằng Tổ tỷ".
Thứ tự khấn trong ngày rằm tháng Bảy
Thứ tự dưới đây là nếp phổ biến ở miền Bắc và miền Trung. Nhà bạn quen cách khác thì giữ cách nhà mình.
- Ban Phật (nếu có): dâng lễ chay, thắp hương, vái. Lời ngắn, mang ý kính lễ; nhiều người chỉ niệm câu niệm Phật quen thuộc.
- Ban thần linh: khấn Thổ công, Táo quân và các vị cai quản nơi ở, trình rằng hôm nay gia đình làm lễ rằm tháng Bảy.
- Ban gia tiên: khấn mời tổ tiên, ông bà, cha mẹ đã khuất về chứng giám, thụ hưởng.
- Chờ hương tàn: trong lúc đó nhiều nhà chuẩn bị mâm cúng chúng sinh ngoài trời.
- Cúng chúng sinh ngoài trời: thường làm vào buổi chiều, sau khi đã xong lễ trong nhà; có bài khấn riêng.
- Hoá vàng (nếu có): khấn xin hoá, đốt ở chỗ an toàn, dội nước khi tàn.
Ở miền Nam, nhiều nhà gộp lễ trong nhà vào một bài khấn chung trước bàn thờ, rồi cúng cô hồn trước cửa. Không có thứ tự nào được coi là duy nhất đúng.
Văn khấn thần linh ngày rằm tháng Bảy (bản phổ biến)
Bài dưới theo khuôn văn khấn thần linh ngày rằm trong các sách văn khấn cổ truyền, có câu nêu dịp Trung nguyên.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng thiên, Hậu thổ, chư vị Tôn thần.
Con kính lạy ngài Bản cảnh Thành hoàng, ngài Bản xứ Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân cùng chư vị Tôn thần cai quản trong xứ này.
Tín chủ con là: (họ và tên).
Ngụ tại: (địa chỉ).
Hôm nay là ngày Rằm tháng Bảy năm (…) âm lịch, nhân tiết Trung nguyên.
Tín chủ con thành tâm sửa biện hương hoa, lễ vật, thắp nén tâm hương dâng lên trước án.
Cúi xin chư vị Tôn thần giáng lâm trước án, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật, phù hộ cho toàn gia chúng con được bình an.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
"Bản cảnh Thành hoàng" là vị thần coi giữ làng, vùng mình ở; "Bản xứ Thổ địa" là thần đất nơi này; "Bản gia Táo quân" là thần bếp của chính nhà mình. Ba chữ "bản" đều mang nghĩa "của nơi này, của nhà này".
Văn khấn gia tiên rằm tháng Bảy (bản phổ biến)
Khấn xong thần linh, quay sang ban gia tiên. Bản dưới theo khuôn thường gặp, có nhiều dị bản về câu chữ ở đoạn giữa.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương chư Phật, chư Phật mười phương.
Con kính lạy các cụ Cao Tằng Tổ khảo, Cao Tằng Tổ tỷ, Bá thúc, Cô di và toàn thể hương linh gia tiên nội ngoại họ (…).
Tín chủ con là: (họ và tên). Ngụ tại: (địa chỉ).
Hôm nay là ngày Rằm tháng Bảy năm (…) âm lịch.
Nhân tiết Trung nguyên, mùa Vu lan báo hiếu, con cháu tưởng nhớ công đức sinh thành, dưỡng dục của tổ tiên, ông bà, cha mẹ.
Chúng con thành tâm sắm sửa hương hoa, lễ vật, thắp nén tâm hương dâng lên trước án.
Kính mời các cụ hương linh gia tiên về chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật, phù hộ độ trì cho con cháu mạnh khoẻ, gia đạo hoà thuận.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Nhà có cha hoặc mẹ mới mất trong năm, nhiều người thêm một câu riêng gọi tên người ấy sau câu kính lạy các cụ, ví dụ "con kính lạy hương linh thân phụ (hoặc thân mẫu) con là (họ tên)". Câu này không có trong mọi bản sách, nhưng là cách nói tự nhiên của con cháu và không trái lễ.
Giải nghĩa những chữ riêng của rằm tháng Bảy
Mấy chữ dưới đây hay xuất hiện trong văn khấn, câu chuyện và lời giảng dịp rằm tháng Bảy:
| Chữ | Nghĩa thường hiểu | Dùng trong lời khấn thế nào |
|---|---|---|
| Trung nguyên | Rằm giữa trong ba rằm lớn của năm | "Nhân tiết Trung nguyên" để nêu dịp |
| Vu lan | Tên lễ báo hiếu của Phật giáo, từ phiên âm | "Mùa Vu lan báo hiếu" ở bài gia tiên |
| Xá tội vong nhân | Tha tội cho người đã mất, theo quan niệm dân gian | Thường nói ở lễ cúng chúng sinh, ít đưa vào bài gia tiên |
| Sinh thành, dưỡng dục | Sinh ra và nuôi dạy | Câu nhắc công ơn cha mẹ, ông bà |
| Sửa biện | Sắm sửa, chuẩn bị | "Thành tâm sửa biện hương hoa" |
| Giáng lâm | Hạ cố, đến dự | Dùng cho thần linh, ít dùng cho gia tiên |
| Phù hộ độ trì | Che chở, giúp đỡ | Câu xin chung, đặt cuối bài |
Có người hỏi vì sao bài gia tiên lại mở bằng câu niệm Phật. Đó là ảnh hưởng của Phật giáo trong tín ngưỡng dân gian người Việt qua nhiều thế kỷ. Gia đình không theo Phật giáo có thể bỏ câu niệm; phần lời kính lạy tổ tiên vẫn trọn ý.
Những tình huống hay gặp khi khấn rằm tháng Bảy ở nhà
Đi chùa dự lễ Vu lan rồi mới về cúng nhà. Nhiều gia đình sáng đi chùa, chiều về làm lễ gia tiên. Không có gì mâu thuẫn; lời khấn ở nhà vẫn đọc như bình thường, có thể thêm câu "sáng nay con cháu đã đi lễ chùa, nay về dâng hương tổ tiên" nếu muốn kể.
Nhà làm mâm chay. Một số gia đình ăn chay trong ngày rằm tháng Bảy nên mâm gia tiên cũng chay. Câu "sắm sửa hương hoa, lễ vật" trong bài đã đủ, không cần đọc rõ chay hay mặn.
Con cháu ở xa không về. Người đứng khấn ở nhà thường nói thêm "các con, các cháu ở xa chưa về được, xin ông bà chứng giám lòng thành". Người ở xa thắp hương nơi mình ở, khấn nôm theo địa chỉ nơi đó.
Nhà thuê, không có bàn thờ gia tiên. Nhiều người trẻ ở trọ đặt một bát hương nhỏ hoặc chỉ thắp hương bên cửa sổ, khấn nôm hướng về quê. Đây là cách làm phổ biến, không bị coi là thiếu lễ; bàn thờ chính vẫn ở nhà bố mẹ hoặc nhà trưởng.
Khấn bằng giọng nhỏ hay đọc to. Đọc vừa đủ nghe là cách nhiều người chọn. Trong nhà đông người, một người đọc, những người khác đứng sau chắp tay là đủ; không cần ai cũng phải đọc theo.
Điền ngày và bản khấn nôm ngắn
Rằm tháng Bảy năm Đinh Mùi rơi vào ngày 16/8/2027 dương lịch. Nhiều nhà không cúng đúng ngày rằm mà làm vào một ngày trước đó trong tháng, khi con cháu nghỉ làm. Khi ấy đọc đúng ngày âm đang làm, ví dụ "hôm nay là ngày mười ba tháng Bảy năm Đinh Mùi, nhân tiết Trung nguyên". Địa chỉ đọc theo tên xã, phường và tỉnh, thành mới; ví dụ giả định "ngụ tại phường (…), thành phố Huế".
Bản khấn nôm tham khảo, đọc ở ban gia tiên:
"Con lạy ông bà tổ tiên họ (…), con lạy (bố, mẹ) (tên).
Con là (họ tên), ở (địa chỉ).
Hôm nay là ngày (…) tháng Bảy âm lịch, mùa Vu lan. Con cháu nhớ ơn ông bà, cha mẹ, sắm mâm cơm, nén hương dâng lên.
Con kính mời ông bà, (bố, mẹ) về chứng giám, phù hộ cho con cháu sống tử tế, khoẻ mạnh, anh em thương nhau. Con xin cảm tạ."
Với người còn cha mẹ, mùa Vu lan cũng là dịp nói lời cảm ơn trực tiếp. Lời khấn ở bàn thờ và một bữa cơm với cha mẹ còn sống không mâu thuẫn gì nhau; nhiều gia đình làm cả hai trong cùng một ngày.
Câu hỏi thường gặp
Rằm tháng Bảy nên cúng gia tiên trước hay cúng chúng sinh trước?
Theo nếp phổ biến, lễ trong nhà (Phật, thần linh, gia tiên) làm trước, cúng chúng sinh ngoài trời làm sau, thường vào buổi chiều. Có nhà làm ngược lại vì lịch riêng; đó là nếp nhà, không có quy định bắt buộc.
Có nhất thiết cúng đúng ngày rằm không?
Không. Nhiều gia đình cúng gia tiên vào một ngày trước rằm cho hợp giờ làm của con cháu. Khi đó lời khấn đọc ngày âm thực tế và nói "nhân tiết Trung nguyên" hay "mùa Vu lan" để nêu dịp.
Bài khấn gia tiên rằm tháng Bảy khác bài rằm thường ở đâu?
Khác chủ yếu ở câu nêu dịp: nhân tiết Trung nguyên, mùa Vu lan báo hiếu, con cháu tưởng nhớ công sinh thành dưỡng dục. Phần kính lạy, trình tên tuổi và câu kết giống khuôn khấn rằm, mùng một.
Nhà có người mới mất trong năm thì khấn thế nào?
Nhiều gia đình thêm một câu gọi riêng người mới mất sau câu kính lạy các cụ, đọc họ tên và quan hệ. Nghi lễ trong thời gian tang (tuần, 49 ngày, 100 ngày) theo hướng dẫn của họ tộc hoặc nhà chùa; rằm tháng Bảy chỉ là lễ gia tiên chung.
Nhà theo đạo khác hoặc không theo tôn giáo có cần làm lễ rằm tháng Bảy không?
Không có nghĩa vụ nào. Đây là nếp thờ cúng của những gia đình theo tín ngưỡng thờ tổ tiên. Người theo đạo khác có cách tưởng nhớ người thân riêng, và cách nào cũng đáng tôn trọng như nhau.
Rằm tháng Bảy năm 2027 là ngày nào dương lịch?
Rằm tháng Bảy năm Đinh Mùi rơi vào ngày 16 tháng 8 năm 2027 dương lịch. Trong bài khấn chỉ cần đọc "ngày Rằm tháng Bảy năm Đinh Mùi"; nếu cúng sớm hơn vài ngày thì đọc đúng ngày âm hôm đó, không cần nhắc ngày dương.