Mùng 2 và mùng 3 Tết, nhiều gia đình vẫn dâng cơm, thắp hương gia tiên vào bữa sáng hoặc bữa trưa và khấn ngắn mời ông bà dùng cơm; lời khấn thường lấy khung bài mùng 1 Tết, đổi câu nêu ngày, hoặc chỉ là vài câu khấn nôm. Sách văn khấn cổ truyền không đặt riêng một bài dài cho từng ngày này, nên điều cần nắm là bố cục, không phải một văn bản cố định.
Tết Đinh Mùi, mùng 2 rơi vào Chủ nhật 7/2/2027 và mùng 3 vào thứ Hai 8/2/2027. Bài này nói về lời khấn trong hai ngày ấy ở nhà mình. Lễ hoá vàng tiễn ông bà, nhiều nhà làm chiều mùng 3, đã có bài riêng ở hệ; việc đi thắp hương nhà ông bà ngoại, nhà họ hàng thuộc bài khấn khi đi chúc Tết trong chuyên mục này.
Mùng 2, mùng 3 Tết trong nếp cúng của gia đình
Câu quen thuộc "mùng 1 Tết cha, mùng 2 Tết mẹ, mùng 3 Tết thầy" nói về thứ tự đi chúc Tết, không phải về lễ cúng. Ở nhà, theo nếp nhiều nơi, khi gia tiên đã được rước về từ chiều cuối năm thì những ngày Tết vẫn được coi là ông bà đang "ở nhà". Mỗi bữa chính, con cháu dâng cơm hoặc ít nhất thắp hương, rót trà.
Mức độ mỗi nhà khác nhau rất xa. Có nhà ngày nào cũng dọn mâm cơm đầy đủ, khấn sáng và chiều. Có nhà chỉ thắp hương sáng mùng 2, mùng 3, không khấn thành tiếng. Có nhà đi chúc Tết cả ngày, nhờ một người ở nhà thắp hương. Không có cách nào được sách nêu là duy nhất đúng; mỗi nhà một nếp.
Ở nhiều nhà miền Nam, ba ngày Tết cúng cơm đều đặn hai bữa, đến ngày đưa ông bà thì làm lễ tiễn. Ở nhiều nhà miền Bắc, lễ hoá vàng có thể làm ngày mùng 3, mùng 4, có khi muộn hơn tuỳ nếp và tuỳ ngày nghỉ. Vì vậy câu hỏi "mùng 3 có khấn không" phụ thuộc vào việc nhà mình hoá vàng ngày nào: hoá vàng mùng 3 thì lời khấn mùng 3 là lời tiễn, thuộc bài hoá vàng; hoá vàng muộn hơn thì mùng 3 vẫn là một bữa dâng cơm bình thường.
Bố cục lời khấn mùng 2, mùng 3
Vì không có một bài sách riêng, cách chắc nhất là giữ đúng bố cục của văn khấn cổ truyền và thay câu nêu dịp. Lời khấn bữa trong những ngày Tết gồm các phần:
- Kính lạy. Lạy thần linh trong nhà và gia tiên. Bữa thường ngày có thể rút gọn thành "con lạy các vị thần linh, con lạy ông bà tổ tiên".
- Xưng danh. Tên người khấn, có thể kèm "cùng toàn gia". Địa chỉ nhiều nhà đọc ở bài đầy đủ, bỏ qua ở lời khấn bữa vì đã thưa từ chiều cuối năm.
- Nêu ngày. "Hôm nay là ngày mồng Hai (mồng Ba) tháng Giêng năm (tên năm mới)". Đây là chỗ khác duy nhất so với bài mùng 1.
- Dâng lễ, mời dùng. "Con cháu dâng cơm, trà, kính mời ông bà dùng bữa."
- Cầu xin hoặc kể. Một câu xin phù hộ, hoặc vài câu kể chuyện nhà trong ngày: hôm nay ai về thăm, cả nhà đi chúc Tết ở đâu.
- Kết. "Con xin cảm tạ" hoặc "cúi xin chứng giám", vái ba vái.
Nếu gia đình muốn đọc bài đầy đủ như sáng mùng 1, lấy nguyên bài văn khấn mùng 1 Tết đã có ở hệ, đổi "mồng Một" thành "mồng Hai" hoặc "mồng Ba", bỏ câu chào năm mới. Đây là cách nhiều sách hướng dẫn cho các ngày lễ không có bài riêng.
Khung lời khấn mùng 2 đổi từ bài mùng 1
Để người đọc dễ hình dung, dưới đây là khung lời khấn được rút từ bố cục bài mùng 1, đổi phần nêu dịp. Đây là khung tham khảo theo bố cục văn khấn cổ truyền, không phải một bản in nguyên văn từ sách; chữ trong ngoặc là phần điền:
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật.
Con kính lạy chư vị Tôn thần, ngài Bản gia Táo quân, Thổ địa, Long mạch.
Con kính lạy các cụ hương linh gia tiên họ (…) nội ngoại.
Con là: (họ tên), cùng toàn gia.
Hôm nay là ngày mồng Hai tháng Giêng năm (tên năm), con cháu dâng cơm canh, trà quả, kính mời các cụ hương linh gia tiên về dùng bữa cùng con cháu.
Cúi xin chứng giám lòng thành, phù hộ cho toàn gia.
Con xin cảm tạ.
Câu niệm Phật mở đầu và kết thúc được bỏ ở khung trên vì lời khấn bữa thường ngắn; nhà quen đọc thì cứ giữ. Với mùng 3, chỉ đổi "mồng Hai" thành "mồng Ba". Nếu mùng 3 là ngày hoá vàng của nhà, dùng bài hoá vàng thay cho khung này, không đọc cả hai.
Bản khấn nôm cho bữa cơm ngày Tết
Phần lớn người trẻ khấn bữa ngày Tết bằng lời nôm, nói nhỏ, ngắn. Đây là cách tự nhiên và không thiếu ý. Một bản tham khảo:
"Con lạy các vị thần linh, con lạy ông bà tổ tiên.
Con là (tên). Hôm nay mồng (Hai, Ba) Tết, con cháu dọn cơm, mời ông bà ăn cơm với con cháu.
(Một câu kể: hôm nay cô chú về thăm, chiều cả nhà sang chúc Tết bên ngoại…)
Con xin ông bà phù hộ cả nhà.
Con xin cảm tạ."
Câu kể trong ngày là thứ làm lời khấn bữa khác với lời khấn sách. Nhiều người lớn tuổi khấn bữa ngày Tết đúng như cách nói chuyện với người trong nhà: con cháu về đủ chưa, ai vắng, ai đi đâu. Người trẻ có thể học theo nếp ấy; ông bà khi còn sống quen nghe con cháu kể, chứ không quen nghe đọc văn.
Với người ở xa không về quê ăn Tết, ngày mùng 2, mùng 3 có thể thắp hương ở bàn thờ nhỏ nơi mình ở, khấn nôm một câu: con ở (nơi đang sống) không về được, con nhớ ông bà, con xin ông bà phù hộ bố mẹ ở quê. Nhiều người gọi về nhà nhờ bố mẹ khấn thêm tên mình. Hai cách này không loại trừ nhau.
Nhà có trẻ nhỏ có thể để trẻ đứng cạnh, người lớn nói thay một câu về trẻ. Trẻ hiểu rằng thắp hương là một lần chào ông bà, không phải một nghi lễ khó.
Nhà có người khác tín ngưỡng: mùng 2, mùng 3 cùng nhau thế nào
Gia đình Việt ngày nay không hiếm cảnh trong nhà có người theo Công giáo, Tin Lành, hoặc không theo tín ngưỡng nào, cùng ăn Tết với ông bà thờ cúng tổ tiên. Những ngày Tết đông người là lúc chuyện thắp hương dễ thành câu hỏi khó nói.
Cách nhiều gia đình đã làm êm: người thờ cúng tổ tiên lo phần hương khói như thường; người theo đạo khác đứng cùng con cháu trước bàn thờ trong lúc khấn, chào ông bà bằng cách của mình, như cúi đầu hay cầu nguyện thầm. Không ai bị buộc phải cầm hương, cũng không ai chê người không cầm hương.
Trong lời khấn bữa, người khấn có thể nhắc tên cả người khác tín ngưỡng như một thành viên trong nhà: "hôm nay có cả con dâu (tên) về ăn Tết". Đó là cách giữ ông bà và con cháu trong cùng một bữa cơm, đúng với tinh thần sum họp của Tết.
Nếu có điều khó xử về nghi thức, cách ổn thoả nhất là nói chuyện trước Tết giữa các thành viên, không để đến giữa bữa cỗ. Mỗi người tôn trọng niềm tin của người kia; lời khấn không phải là nơi để hơn thua.
Giữ bàn thờ gọn và an toàn suốt mấy ngày Tết
Thay nước, thay trà mỗi sáng. Nước và trà để qua đêm trên bàn thờ nhanh đục trong những ngày nồm ẩm cuối mùa đông ở miền Bắc. Thay mỗi sáng trước khi thắp hương là nếp nhiều nhà.
Hoa quả héo thì thay. Mâm ngũ quả bày từ chiều cuối năm có thể héo sau hai ba ngày. Thay quả hỏng trước khi khấn bữa, không để quả dập trên bàn thờ.
Đèn nến không để cháy khi không có người. Hai ngày giữa Tết nhà hay vắng. Tắt nến, rút điện đèn thờ khi đi; về nhà thắp lại.
Chân hương dồn nhiều. Sau giao thừa và mùng 1, bát hương nhiều chân hương. Gom tàn gọn, không rút chân hương giữa Tết nếu nhà kiêng; việc tỉa chân hương thường để đến dịp bao sái.
Hương vòng, hương nụ. Nhiều nhà dùng hương vòng cháy lâu trong những ngày Tết. Treo hương vòng xa trần gỗ, xa rèm, có khay hứng tàn bên dưới; đi vắng lâu thì không đốt hương vòng.
Trẻ con chơi gần bàn thờ. Nhà đông trẻ ngày Tết, đặt bật lửa, hương ngoài tầm tay trẻ; không để trẻ tự thắp hương khi người lớn vắng.
Tình huống hay gặp trong hai ngày mùng 2, mùng 3
Hai ngày giữa Tết là lúc gia đình đi lại nhiều nhất. Bảng dưới gom các tình huống thường gặp và cách nhiều nhà đang làm:
| Tình huống | Lời khấn và cách làm phổ biến |
|---|---|
| Cả nhà đi chúc Tết từ sáng đến tối | Thắp hương sáng trước khi đi, khấn ngắn xin phép đi chúc Tết họ hàng; tắt nến, rút điện đèn thờ |
| Về quê bên ngoại mùng 2 | Ở nhà mình thắp hương sáng; đến bên ngoại thì thắp hương bàn thờ nhà ngoại theo lời chủ nhà |
| Có khách đến nhà, muốn thắp hương | Chủ nhà đứng bên giới thiệu ngắn với ông bà; khách tự khấn thầm |
| Nhà hoá vàng ngày mùng 3 | Bữa sáng mùng 3 vẫn dâng cơm; lễ hoá vàng đọc bài tiễn riêng, không đọc thêm khung mùng 3 |
| Người khấn chính về quê vợ (chồng) | Người ở nhà thắp hương thay, khấn xưng tên mình |
Điểm chung của mọi tình huống: lời khấn ngắn, đúng ngày, đúng người. Khi không ai ở nhà, việc quan trọng hơn lời khấn là tắt lửa và rút điện bàn thờ trước khi khoá cửa.
Nhà có bàn thờ đặt sát cửa sổ, gió Tết hanh khô, càng nên dập hương trước khi đi xa.
Câu hỏi thường gặp
Mùng 2 Tết có bắt buộc làm mâm cơm cúng không?
Không có sách nào bắt buộc. Nhiều nhà làm mâm đầy đủ, nhiều nhà chỉ thắp hương, dâng trà. Chọn mức gia đình duy trì được trong ba ngày, không cần so với nhà khác.
Mùng 2 Tết ở nhà vợ thì có khấn ở nhà mình không?
Thường là thắp hương ở nhà mình trước khi đi, khấn ngắn rằng con cháu đi chúc Tết bên ngoại. Đến bên ngoại thì thắp hương bàn thờ nhà ngoại theo lời mời của chủ nhà.
Văn khấn mùng 3 có giống văn khấn hoá vàng không?
Không. Nếu mùng 3 chỉ là một bữa dâng cơm thì lời khấn giống mùng 2, đổi ngày. Nếu mùng 3 là ngày hoá vàng, lời khấn mang ý tiễn ông bà, có bài riêng đã đăng ở hệ.
Có cần đọc tên năm âm lịch trong lời khấn mùng 2 không?
Bài đầy đủ thì nên đọc, vì đây là năm mới. Lời khấn bữa ngắn thì nhiều nhà chỉ nói "mồng Hai Tết". Năm 2027 là năm Đinh Mùi, nhớ không đọc nhầm sang tên năm cũ Bính Ngọ.
Mỗi bữa ngày Tết có phải thắp hương không?
Theo nếp nhiều nhà miền Nam thì có, mỗi bữa dâng cơm đều thắp hương. Nhiều nhà miền Bắc chỉ thắp sáng và tối. Không có quy định chung; gia đình giữ nếp nào thì giữ đều nếp đó trong mấy ngày Tết.
Khấn nôm ngày Tết có cần quỳ không?
Phần lớn gia đình đứng khấn, chắp tay, vái. Có người lớn tuổi quen quỳ hoặc ngồi trên chiếu trước bàn thờ thấp. Tư thế theo bàn thờ và sức khoẻ, không phải điều kiện của lời khấn.