Khi sửa nhà, nhiều gia đình thắp hương khấn xin phép thần linh và báo gia tiên trước ngày thợ vào, nhất là với những việc lớn như đập tường, nâng tầng, thay mái, đào nền. Sách văn khấn cổ truyền thường không có bài riêng cho từng kiểu sửa; người ta dùng khuôn bài động thổ, đổi câu nói về việc đang làm, hoặc khấn nôm ngắn ở bàn thờ trong nhà.
Bài này giúp bạn phân biệt mức sửa nào nhiều nhà vẫn khấn, mức nào thường bỏ qua, đưa bố cục lời khấn sửa nhà, hai bản khấn nôm (thần linh và gia tiên) và lời khấn tạ khi sửa xong. Việc dời bàn thờ gia tiên trong lúc sửa có bài riêng cùng danh mục; chuyện xem ngày xem tuổi khi sửa nhà thuộc chuyên đề khác.
Một điều nên nói trước: khấn hay không khấn khi sửa nhà là nếp riêng của từng gia đình. Có nhà sửa cả tầng mà chỉ thắp một nén hương, có nhà thay cái cửa cũng bày lễ. Bài không xếp cách nào là đúng hơn; mục đích là để người muốn khấn biết nói gì cho rõ ràng, gọn gàng, và không phải lo lắng vì những lời đồn đoán về chuyện "phạm" khi sửa.
Sửa đến mức nào thì nhiều nhà khấn
Không có quy định chung. Bảng dưới phản ánh cách làm thường gặp, để bạn tham khảo khi quyết định theo nếp nhà mình:
| Việc sửa | Cách làm thường gặp | Lời khấn |
|---|---|---|
| Sơn lại, thay đèn, thay thiết bị vệ sinh | Phần lớn không làm lễ | Thắp hương báo một câu nếu muốn |
| Lát lại nền, ốp lát trong nhà | Tuỳ nhà | Khấn nôm ngắn ở bàn thờ |
| Đập tường, mở cửa mới, đổi công năng phòng | Nhiều nhà làm lễ nhỏ | Khấn theo bố cục bên dưới |
| Nâng tầng, thay toàn bộ mái | Nhiều nhà làm lễ như động thổ nhỏ | Khuôn bài động thổ, đổi câu việc làm |
| Đào nền, nâng nền, làm lại móng | Coi như động thổ | Đọc bài động thổ |
| Phá dỡ toàn bộ để xây lại | Lễ tạ nhà cũ rồi động thổ | Hai lễ, hai lời khấn |
Bếp là chỗ có Táo quân, nên việc chuyển bếp, làm bếp mới thường có lời khấn riêng; bài ấy nằm ở danh mục văn khấn thần linh trong nhà. Ở đây bàn chung cho các việc sửa phần nhà.
Bố cục lời khấn sửa nhà
Dù đọc văn sách hay khấn nôm, lời khấn sửa nhà có năm phần quen thuộc, chỉ khác bài động thổ ở phần trình việc:
- Kính lạy. Hoàng thiên Hậu thổ, Thổ công (Thổ địa) và Táo quân của ngôi nhà, thần linh cai quản nơi này. Việc lớn như nâng tầng thì nhiều nhà kính lạy đủ như bài động thổ.
- Xưng danh, địa chỉ, ngày âm lịch. Địa chỉ ngôi nhà đang sửa đọc theo tên hành chính hiện hành.
- Trình việc. Nói rõ nhà ở đã bao lâu, nay xuống cấp hoặc cần thêm chỗ ở, gia đình xin sửa phần nào: đập tường phòng nào, nâng thêm mấy tầng, thay mái.
- Lời xin. Xin các vị chứng giám, cho phép sửa sang; xin công việc thuận, thợ an toàn, người trong nhà và hàng xóm không bị ảnh hưởng; một số nhà thêm câu xin được tạm làm động tới các nơi trong nhà.
- Kết. Lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám.
Gia đình dùng văn sách thì lấy bài động thổ, đổi câu "nay tín chủ con khởi tạo làm nhà" thành "nay tín chủ con sửa chữa (phần nhà) tại ngôi nhà đang ở". Phần còn lại giữ nguyên.
Bản khấn nôm ở bàn thờ thần linh
Nhà có ban Thổ công riêng (ở nhiều nhà miền Bắc thường đặt ở gian bên hoặc tầng trên) hoặc bàn thờ thần linh chung thì khấn ở đó. Nhà không có ban thần linh thì đặt một mâm nhỏ giữa nhà. Bản tham khảo:
"Con lạy trời đất, con lạy ngài Thổ công, ngài Táo quân và các vị thần linh cai quản ngôi nhà này.
Con là (họ tên), ở tại (địa chỉ). Gia đình con ở ngôi nhà này đã (…) năm, nay nhà cũ, gia đình con xin sửa (đập tường, nâng tầng, thay mái…), bắt đầu từ ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch.
Con thắp nén hương, dâng lễ mọn, xin các vị cho phép gia đình con sửa sang nhà cửa. Con xin cho thợ thuyền làm việc an toàn, cả nhà mạnh khoẻ, hàng xóm xung quanh được yên.
Con xin cảm tạ."
Câu "ở ngôi nhà này đã bao năm" không bắt buộc, nhưng nhiều người lớn tuổi thích có, vì nó mang ý cảm ơn ngôi nhà đã che chở gia đình. Với nhà nâng tầng, bạn nên nói rõ "xin nâng thêm (…) tầng trên nền nhà cũ".
Bản khấn nôm báo gia tiên
Ngôi nhà đang sửa thường cũng là nơi đặt bàn thờ gia tiên, nên nhiều gia đình báo ông bà cùng ngày, ngay sau lời khấn thần linh. Bản tham khảo:
"Con lạy ông bà tổ tiên, các cụ nội ngoại họ (…).
Con là (họ tên). Hôm nay ngày (…) tháng (…) âm lịch, gia đình con bắt đầu sửa nhà: (nói phần sửa). Trong thời gian thợ làm, nhà cửa bụi bặm, chưa được ngăn nắp, con xin ông bà thứ lỗi cho con cháu.
Con xin ông bà chứng giám, phù hộ cho việc sửa nhà được thuận, cả nhà bình an. Con xin cảm tạ."
Nếu việc sửa động tới gian thờ và phải dời bàn thờ, lời báo gia tiên sẽ kèm lời xin dời; phần ấy có bài riêng cùng danh mục với đủ lời khấn lúc dời đi và lúc an vị lại. Nếu bàn thờ đứng yên, bạn chỉ cần che phủ bàn thờ bằng vải sạch cho khỏi bụi và tiếp tục thắp hương mùng một, ngày rằm như thường khi việc sửa cho phép.
Khởi công cùng đội thợ: lời chủ nhà nên nói
Lời khấn và lời dặn là hai việc. Sáng hôm thợ vào, sau khi thắp hương, chủ nhà thường mời thợ cả thắp một nén nếu họ muốn, rồi dặn đội thợ những điều cụ thể: giờ làm, chỗ để vật liệu, chỗ nào không được động tới. Lời dặn rõ ràng giúp công trình êm hơn mọi nghi thức.
Nói rõ khu vực thờ cúng. Nếu bàn thờ vẫn ở trong nhà, chủ nhà nói với thợ chỗ đặt, nhờ không treo đồ, không phơi quần áo, không để dụng cụ lên đó. Thợ lâu năm đều quen, nhưng thợ trẻ có khi không để ý.
Không bắt thợ theo kiêng kỵ khó làm. Một số gia đình dặn thợ kiêng nói câu này câu kia; điều đó tuỳ nhà, nhưng nên giữ ở mức nhẹ nhàng, không biến thành áp lực cho người đang làm việc nặng.
An toàn là phần không có trong văn khấn. Kiểm tra tường chịu lực trước khi đập, ngắt điện khu vực sửa, che chắn cho nhà bên cạnh. Lời cầu bình an trọn vẹn khi việc đi cùng lời.
Những trường hợp riêng khi sửa nhà
Nhà có ban thờ Phật. Nếu phải dời hoặc che ban Phật, nhiều gia đình thắp hương, dâng hoa quả chay và khấn ngắn xin phép, lời nhẹ nhàng, không kèm vàng mã. Gia đình quy y hoặc có thầy hướng dẫn thì nên hỏi nhà chùa nơi mình thường lui tới về cách làm.
Sửa cổng, tường rào, sân trước. Phần lớn gia đình chỉ thắp hương ở bàn thờ trong nhà, báo một câu. Nhà có bàn thiên ngoài sân hoặc miếu Thổ địa nhỏ ở góc vườn thì khấn ở đó, vì công việc diễn ra ngay khu vực ấy.
Chủ nhà ở xa, người thân trông sửa. Người trông nhà thắp hương và khấn "thay mặt gia đình (tên chủ nhà)". Chủ nhà ở xa khấn nôm ở nơi mình đang ở cùng ngày, báo việc sửa nhà quê. Hai lời khấn bổ sung cho nhau, không cần trùng giờ.
Nhà có người già yếu, trẻ sơ sinh. Lời khấn thường thêm câu xin cho người già, cháu nhỏ được bình an trong lúc nhà sửa. Việc thật sự giúp họ là cho ở tạm chỗ khác những ngày đập phá, bụi và tiếng ồn nhiều nhất.
Sửa giếng, bể nước, bếp. Đây là những chỗ trong tín ngưỡng dân gian có lời khấn riêng (cúng giếng, cúng bếp), nằm ở danh mục văn khấn thần linh trong nhà. Lời khấn sửa nhà chung chỉ cần nhắc là có sửa phần ấy.
Lời khấn tạ khi sửa nhà xong
Sửa xong, dọn dẹp sạch sẽ, nhiều gia đình thắp hương tạ. Sửa nhỏ thì một lời khấn nôm ở bàn thờ; sửa lớn như nâng tầng, đổi kết cấu nhiều thì có nhà làm lễ gần như nhập trạch, nhưng lời khấn nói là "sửa xong, gia đình trở về ở yên ổn" chứ không coi như dọn tới nhà mới. Bài nhập trạch đầy đủ đã có bài riêng trong hệ.
Bản khấn nôm tham khảo: "Con lạy trời đất, con lạy các vị thần linh cai quản ngôi nhà này, con lạy ông bà tổ tiên. Con là (họ tên), ở (địa chỉ). Từ ngày (…) tháng (…) âm lịch gia đình con sửa nhà, nay đã xong. Con thắp nén hương tạ ơn các vị và ông bà đã cho công việc được thuận, thợ thuyền an toàn. Con xin cho cả nhà ở yên ổn, mạnh khoẻ. Con xin cảm tạ."
Nếu trong lúc sửa có xảy ra sự cố nhỏ như thợ bị thương nhẹ, đồ đạc hỏng, nhiều người vẫn khấn tạ như thường, kèm lời cầu cho người bị thương mau khỏe. Không có lý do gì để coi đó là điềm xấu; chỉ cần rút kinh nghiệm về an toàn cho lần sửa sau.
Sau lời tạ, nhiều gia đình dọn lại bàn thờ: lau bụi bám trong thời gian sửa, thay nước, thay hoa, cắm lại chân hương nếu bát hương bị lấm bụi. Việc này giống một lần bao sái nhỏ; lời khấn khi lau dọn bàn thờ có bài riêng cùng danh mục. Nếu trong lúc sửa phải thay bàn thờ mới hoặc thay đồ thờ bị vỡ, lời khấn tương ứng cũng có bài riêng, bạn đọc theo đúng việc nhà mình gặp.
Câu hỏi thường gặp
Nhà thuê có được khấn khi sửa không?
Người thuê sửa phần nhà mình đang ở, như ngăn phòng hay làm lại bếp, vẫn có thể khấn nôm báo thần linh nơi mình ở. Trước đó cần hỏi ý chủ nhà về việc sửa và việc thắp hương, hoá vàng, vì đó là tài sản của họ.
Sửa căn hộ chung cư có cần khấn không?
Nhiều gia đình ở chung cư khấn nôm một lời ở bàn thờ trong căn hộ trước khi thợ vào, không bày lễ lớn. Thắp ít hương, mở cửa sổ, tránh đầu báo khói và tuân thủ quy định của ban quản lý về giờ thi công.
Có cần chọn ngày để khấn sửa nhà không?
Việc chọn ngày là lựa chọn riêng của mỗi gia đình và thuộc chuyên đề xem ngày. Lời khấn chỉ cần ghi đúng ngày âm lịch hôm làm lễ. Nhiều gia đình chọn ngày theo lịch thợ, thời tiết, giấy phép xây dựng nếu có.
Nâng tầng có cần làm lễ cất nóc lại không?
Nhiều gia đình làm một lễ nhỏ khi đổ mái tầng mới, vì đó là mái mới của ngôi nhà. Lời khấn dùng khuôn cất nóc, nói rõ là nâng thêm tầng trên nền nhà cũ, có bài riêng cùng danh mục.
Sửa nhà khi trong nhà có người mới mất thì khấn thế nào?
Nhiều gia đình lùi việc sửa lớn sau một thời gian để lo tang lễ cho chu đáo. Nếu buộc phải sửa vì nhà dột, nhà hỏng, lời khấn báo gia tiên nói rõ hoàn cảnh, xin phép sửa; lời lẽ nhẹ nhàng, không cần gì khác thường.
Sửa nhà nhiều đợt thì khấn mấy lần?
Mỗi đợt sửa lớn có thể khấn một lần lúc bắt đầu. Đợt sửa nhỏ nối tiếp thì thắp hương báo một câu là đủ. Khi tất cả xong, khấn tạ một lần chung cho cả quá trình.