Lễ 100 ngày, trong sách lễ gọi là lễ tốt khốc, là lễ con cháu làm khi người thân mất được khoảng một trăm ngày; lời khấn nêu rõ dịp này, kính mời người đã khuất cùng gia tiên về hưởng lễ, và ở nhiều nhà kèm lời thưa từ nay thôi cúng cơm hằng ngày. "Tốt khốc" nghĩa là thôi khóc: theo lễ xưa, từ mốc này con cháu không còn khóc lúc sớm tối như những ngày đầu, nỗi buồn chuyển sang lòng tưởng nhớ.
Bài dưới đây đưa bản phổ biến (rút gọn) theo khuôn các sách văn khấn cổ truyền, giải nghĩa vài chữ, chỉ những chỗ cần điền, kèm bản khấn nôm. Mâm lễ 100 ngày và những gì thay đổi trong nếp sinh hoạt sau lễ đã có bài riêng ở mảng lễ cúng; ở đây chỉ nói về lời khấn. Mỗi họ có nếp riêng, chỗ nào khác thì theo người lớn trong họ.
Tốt khốc nghĩa là gì và lễ 100 ngày đứng ở đâu trong chuỗi lễ sau tang
Hai chữ "tốt khốc" là chữ Hán Việt: "tốt" ở đây mang nghĩa xong, dứt; "khốc" là khóc. Theo các sách lễ cũ, trong những ngày đầu của tang, con cháu khóc sớm tối bên linh sàng; đến mốc khoảng trăm ngày thì làm lễ tốt khốc, từ đó thôi khóc theo giờ. Ngày nay ít nhà còn giữ lệ khóc theo giờ, nhưng tên lễ vẫn được dùng trong văn khấn.
Trong chuỗi lễ sau tang, lễ 100 ngày đứng sau lễ 49 ngày và trước giỗ đầu. Với nhiều gia đình, đây là mốc nếp sinh hoạt trở lại bình thường hơn: thôi cúng cơm hằng ngày, chuyển sang thắp hương ngày rằm, mùng một; con cháu đi làm, đi học xa có thể yên tâm trở lại công việc.
Không phải nhà nào cũng làm lễ 100 ngày lớn. Có nhà làm cỗ mời họ hàng, có nhà chỉ con cháu trong nhà với một mâm cơm, có nhà gộp với một dịp khác vì lý do khoảng cách. Lời khấn ở các trường hợp đó vẫn theo cùng một khung.
Cách đếm một trăm ngày cũng có nhiều nếp: tính từ ngày mất hoặc từ ngày an táng, có nơi làm sớm hơn vài hôm. Hỏi người lớn trong họ là cách chắc chắn nhất; lời khấn chỉ cần đọc đúng ngày âm hôm làm lễ.
Bài văn khấn lễ 100 ngày (bản phổ biến, rút gọn)
Bản dưới đây theo bố cục thường gặp trong sách văn khấn cổ truyền, gộp lượt thần linh và lượt gia tiên thành một bài cho nhà chỉ có một bàn thờ. Nhà có bàn thờ thần linh riêng thì tách đoạn kính lạy thần linh khấn ở đó trước. Sách in có bản dài hơn; nhà quen bản nào dùng bản đó.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng thiên Hậu thổ chư vị Tôn thần, ngài Bản gia Thổ công, Táo quân cùng các vị thần linh cai quản trong nhà này.
Con kính lạy các cụ Tổ khảo, Tổ tỷ và hương linh gia tiên họ (…).
Con kính lạy hương linh (quan hệ, họ tên), mất ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch.
Tín chủ con là: (họ tên), cùng toàn gia con cháu. Ngụ tại: (địa chỉ).
Hôm nay là ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch, nhằm ngày lễ tốt khốc (100 ngày) của (quan hệ). Ngày tháng trôi qua, đã tròn trăm ngày, con cháu thương nhớ, thành tâm sửa biện hương hoa, lễ vật, kính dâng trước án.
Kính mời hương linh (quan hệ) về chứng giám, thụ hưởng lễ vật. Kính mời các cụ gia tiên cùng về hâm hưởng.
Cúi xin cho hương linh (quan hệ) được yên nghỉ nơi an lành, phù hộ cho con cháu mạnh khoẻ, gia đạo bình an.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Một số bản viết "được siêu sinh tịnh độ" thay cho "được yên nghỉ nơi an lành"; cả hai đều là lời cầu chúc. Câu niệm Phật là thói quen của nhiều sách miền Bắc, gia đình không quen thì bỏ.
Giải nghĩa các câu chữ trong bài
Nhằm ngày lễ tốt khốc. "Nhằm" là đúng vào, rơi vào. Câu này nêu dịp làm lễ; nếu nhà làm sớm hơn ngày thứ một trăm vài hôm, nhiều người đổi thành "nhân ngày lễ tốt khốc" cho đúng ý.
Sửa biện hương hoa, lễ vật. "Sửa biện" là sắm sửa, bày biện. Câu này không cần liệt kê từng món; mâm lễ có gì thì lời khấn vẫn giữ nguyên.
Thụ hưởng, hâm hưởng. Đều là nhận hưởng lễ vật. Sách thường dùng "thụ hưởng" cho người được giỗ hoặc người được làm lễ, "hâm hưởng" cho các vị được mời cùng về.
Gia đạo. Đường lối, nếp sống trong nhà; "gia đạo bình an" nghĩa là trong nhà yên ổn. Đây là lời cầu chung, gặp ở hầu hết văn khấn gia tiên.
Trước án. "Án" là cái bàn thờ, bàn hương án. "Kính dâng trước án", "trước án kính lễ" đều chỉ việc dâng lễ, vái lạy trước bàn thờ.
Lời thưa thôi cúng cơm hằng ngày
Những gia đình cúng cơm hằng ngày đến 100 ngày thường thêm một đoạn thưa trước câu "chúng con lễ bạc tâm thành". Khung tham khảo: "Từ nay con cháu xin thôi dâng cơm hằng bữa. Đến ngày rằm, ngày mùng một, các ngày lễ Tết và ngày giỗ, con cháu lại sửa lễ kính dâng, kính mời (quan hệ) về chứng giám."
Nhiều người thấy lời thưa này khó nói, vì cảm giác như "bớt" phần của người đã khuất. Có thể hiểu nó theo cách khác: lời thưa là để người đã khuất biết con cháu vẫn giữ hương khói, chỉ đổi cách giữ cho hợp với nhịp sống. Lời nôm vì thế thường kèm câu "con vẫn thắp hương cho (quan hệ) mỗi khi về nhà".
Nhà đã thưa thôi cúng cơm ở lễ 49 ngày thì lễ 100 ngày không cần nhắc lại. Nhà cúng cơm tới giỗ đầu thì để lời thưa cho dịp ấy. Mỗi nhà một nếp, không có mốc nào là đúng hơn mốc nào.
Bản khấn nôm lễ 100 ngày
Với người đứng khấn muốn nói bằng lời của mình, một bản tham khảo:
"Con lạy các vị thần linh trong nhà, con lạy ông bà tổ tiên.
Thưa (bố/mẹ/ông/bà…), con là (tên). Hôm nay ngày (…) tháng (…) âm lịch, là lễ 100 ngày của (quan hệ).
Đã hơn ba tháng (quan hệ) đi xa. Con cháu sắm mâm cơm, thắp nén hương mời (quan hệ) cùng ông bà tổ tiên về với cả nhà.
Mọi người trong nhà đã dần quen nếp mới, (kể ngắn một hai việc, ví dụ: cháu (tên) đã vào năm học mới). Từ nay con không dâng cơm hằng ngày nữa, rằm, mùng một và ngày lễ con lại thắp hương mời (quan hệ).
Con mong (quan hệ) được yên nghỉ. Con xin phép."
Phần kể chuyện nhà không cần dài. Một vài việc nhỏ, có thật, làm lời khấn gần gũi hơn mọi câu văn hoa mỹ. Người lớn tuổi trong nhà có thể muốn đọc bản sách; người trẻ đọc bản nôm sau đó, hai lời không mâu thuẫn nhau.
So sánh lời khấn ba mốc sau tang
Ba mốc 49 ngày, 100 ngày và giỗ đầu dùng khung lời khấn gần giống nhau. Bảng dưới chỉ ra chỗ khác để bạn không đọc nhầm dịp.
| Mốc | Câu nêu dịp | Lời thường có thêm | Nơi làm lễ phổ biến |
|---|---|---|---|
| 49 ngày | nhằm ngày chung thất (49 ngày) | Cầu cho hương linh siêu sinh tịnh độ; có nhà thưa thôi cúng cơm | Ở nhà hoặc ở chùa |
| 100 ngày | nhằm ngày lễ tốt khốc (100 ngày) | Thưa thôi cúng cơm (nếu chưa thưa) | Thường ở nhà |
| Giỗ đầu | chính ngày giỗ đầu (tiểu tường) | Tưởng nhớ tròn một năm | Ở nhà, đông họ hàng |
Lời khấn giỗ đầu đã có bài riêng ở hệ (văn khấn ngày giỗ). Bảng chỉ để đối chiếu; nhà bạn có cách gọi khác thì theo cách gọi nhà mình.
Một mẹo nhỏ để khỏi đọc nhầm: khi chép tờ khấn cho từng mốc, gạch chân câu nêu dịp. Người đứng khấn nhìn vào chỗ gạch chân trước khi bắt đầu là đủ chắc mình đang đọc đúng lễ. Nhà có nhiều người thay nhau đứng khấn càng nên làm vậy.
Ai làm gì trong buổi lễ 100 ngày
Người đứng khấn. Thường là người đã đứng chủ tang. Người ấy đọc lời khấn chính, vái đầu tiên, sau cùng vái tạ và xin hạ lễ.
Người lo bàn thờ. Một người trong nhà để ý hương, nến, châm thêm nước, thay hương khi khách tới đông. Người này cũng nhắc giờ để buổi lễ không kéo dài quá lâu khi có người già.
Con cháu. Thắp hương theo thứ bậc sau người đứng khấn. Mỗi người có thể khấn thầm vài câu riêng; không cần đọc thành tiếng.
Họ hàng, bạn bè. Đến thắp hương sau gia đình. Người nhà đứng cạnh bàn thờ đáp lễ, cảm ơn. Khách không cần đọc văn khấn; một lời chào ngắn với người đã khuất là đủ.
Khi có người ra mộ. Ở những nơi có nếp ra mộ ngày 100, một hai người đi trước, thắp hương, khấn ngắn tại mộ rồi về dự lễ ở nhà. Lời khấn ở mộ chỉ cần nêu dịp và mời người đã khuất về nhà cùng con cháu.
Khi không làm được lễ đúng ngày
Nhiều gia đình có con cháu làm việc ở tỉnh khác, ở nước ngoài, hoặc ngày thứ một trăm rơi vào giữa tuần. Việc dời lễ sang ngày cuối tuần gần đó là cách phổ biến; lời khấn đọc ngày âm hôm làm lễ và dùng câu "nhân ngày lễ tốt khốc". Người lớn trong họ thường chỉ dặn đừng dời quá xa ngày chính.
Khi người đứng chủ tang đang ở xa, người ở nhà khấn thay và nói rõ: "Con là (tên), (quan hệ), xin khấn thay cho anh (chị) (tên) đang ở xa." Người ở xa thắp hương ở nơi mình, đọc bản khấn nôm cùng giờ nếu có thể. Hai lời khấn ở hai nơi không mâu thuẫn gì với nhau.
Nếu vì hoàn cảnh mà gia đình không làm lễ 100 ngày riêng, chỉ thắp hương bữa cơm hôm đó, thì nói thêm một câu nêu dịp trong lời mời cơm. Lời khấn đơn giản nhưng đúng dịp vẫn trọn ý tưởng nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Lễ 100 ngày có phải lễ hết tang không?
Không. Theo nếp phổ biến, lễ 100 ngày là lễ thôi khóc và với nhiều nhà là mốc thôi cúng cơm hằng ngày. Thời gian để tang thường kéo dài tới giỗ hết hoặc lễ trừ phục, tùy quan hệ và nếp họ tộc.
Có bắt buộc làm lễ 100 ngày không?
Không có quy định bắt buộc. Nhiều gia đình làm lễ nhỏ với con cháu trong nhà, nhiều gia đình làm cỗ mời họ hàng. Nhà ở xa hoặc hoàn cảnh khó có thể thắp hương và khấn nôm đúng ngày; điều đó không làm lễ kém ý nghĩa.
Lễ 100 ngày nên khấn ở nhà hay ra mộ?
Phần lớn gia đình khấn ở nhà, tại bàn thờ người mới mất. Một số nơi có nếp ra mộ thắp hương trong ngày này; khi đó lời khấn ở mộ ngắn, nêu dịp và mời người đã khuất về nhà dự lễ cùng con cháu.
Ai đứng khấn lễ 100 ngày?
Thường là người đã đứng chủ tang. Người khác trong nhà khấn thay khi người ấy vắng, nói rõ quan hệ. Con gái, con dâu đứng khấn ngày nay là chuyện nhiều gia đình làm và họ hàng đều chấp nhận.
Sau lễ 100 ngày đã nhập di ảnh vào bàn thờ gia tiên được chưa?
Theo nếp nhiều nơi, việc nhập di ảnh, bát hương vào bàn thờ gia tiên làm sau giỗ đầu hoặc giỗ hết, có lễ và lời khấn riêng. Một số gia đình làm sớm hơn vì nhà chật hoặc theo lời người lớn; nên hỏi người lớn trong họ trước khi làm.