Văn khấn tất niên là bài khấn trong bữa cơm cuối năm, thưa với thần linh trong nhà và gia tiên rằng năm cũ sắp hết, cảm tạ những gì đã qua và kính mời về thụ hưởng mâm cơm tất niên. Bản phổ biến theo sách văn khấn cổ truyền gồm lời kính lạy chư vị, phần trình tên tuổi, địa chỉ, ngày tháng âm lịch cuối năm, lời cảm tạ, lời mời và câu kết.
Bài này dành cho lễ tất niên của gia đình. Tất niên ở cửa hàng, công ty thuộc chuyên mục cửa hàng; mâm cơm tất niên gồm món gì là chuyện của chuyên mục mâm cúng. Ở đây là lời khấn: nghĩa từng phần, chỗ cần điền, bản khấn nôm, và vài tình huống hay gặp như nhà có hai bàn thờ, nhà ăn tất niên sớm vì con cháu đi xa.
Tất niên là lễ gì và khác lễ rước ông bà ở chỗ nào
Chữ "tất niên" nghĩa là hết năm. Theo nếp nhiều gia đình miền Bắc, bữa cơm tất niên là bữa cả nhà quây quần cuối năm, có cúng gia tiên trước khi ăn. Ngày làm lễ không cố định: nhà làm vào ngày cuối cùng của tháng Chạp, nhà làm sớm hơn vài hôm cho con cháu kịp đi lại. Một số cơ quan, cửa hàng cũng tổ chức tất niên, nhưng đó là việc khác.
Lễ tất niên và lễ rước ông bà chiều cuối năm dễ lẫn vì cùng diễn ra trong một hai ngày cuối năm. Khác biệt nằm ở ý của lời khấn. Lễ tất niên thiên về tổng kết: cảm tạ một năm, báo năm cũ sắp qua. Lễ rước ông bà thiên về mời: kính mời gia tiên về nhà ở cùng con cháu những ngày Tết. Có nhà gộp hai việc làm một, khấn chung một bài vào chiều cuối năm; có nhà tách riêng, tất niên vào trưa, rước ông bà vào chiều tối.
Không có nếp nào đúng duy nhất. Nếu gia đình gộp, bài khấn dưới đây thêm một câu mời ông bà ở lại ăn Tết là đủ. Nếu tách, bài tất niên giữ nguyên, còn lời mời dành cho bài rước ông bà. Năm âm lịch Bính Ngọ kết thúc bằng tháng Chạp thiếu, nên ngày cuối năm là 29 tháng Chạp (5/2/2027 dương lịch), không có ngày 30; bài khấn ghi "ngày 29 tháng Chạp" cho năm đó.
Bài văn khấn tất niên (bản phổ biến)
Bản dưới đây theo khuôn thường gặp trong các sách văn khấn cổ truyền; mỗi sách có câu chữ khác nhau. Chữ trong ngoặc là phần điền:
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng thiên Hậu thổ, chư vị Tôn thần.
Con kính lạy ngài Bản cảnh Thành hoàng, ngài Bản xứ Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân cùng các vị thần linh cai quản trong xứ này.
Con kính lạy các cụ Cao tằng Tổ khảo, Cao tằng Tổ tỷ, bá thúc đệ huynh, cô di tỷ muội và toàn thể hương linh gia tiên họ (…) nội ngoại.
Tín chủ con là: (họ tên), cùng toàn gia.
Ngụ tại: (địa chỉ).
Hôm nay là ngày (…) tháng Chạp năm (tên năm âm lịch), nhân tiết cuối năm, tín chủ con thành tâm sửa biện hương hoa, phẩm vật, cơm canh, kính dâng lên trước án.
Năm cũ sắp qua, nhờ ơn chư vị Tôn thần và gia tiên che chở, gia đình con được bình an. Con xin cảm tạ.
Kính mời chư vị Tôn thần cùng các cụ gia tiên về chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật.
Cúi xin phù hộ cho toàn gia năm mới mạnh khoẻ, mọi việc thuận hoà.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Một số bản thêm câu "cẩn cáo" (kính cáo) ở cuối, nghĩa là kính cẩn thưa trình. Nhà không quen niệm Phật có thể bỏ câu đầu, câu cuối mà vẫn giữ trọn ý.
Giải nghĩa những chữ dễ vấp trong bài tất niên
Hoàng thiên Hậu thổ. Trời và Đất, theo cách gọi kính cẩn. Hầu hết văn khấn tại gia đều mở bằng lời lạy Trời Đất trước, rồi mới tới các vị cụ thể.
Bản cảnh Thành hoàng. "Bản cảnh" là vùng này; Thành hoàng là vị thần bảo hộ làng, thường thờ ở đình. Lời khấn mời cả vị thần của làng, của phường nơi gia đình sinh sống.
Bản xứ Thổ địa, Bản gia Táo quân. Thổ địa là thần đất nơi mình ở; Táo quân là vua bếp, coi việc trong nhà. Chữ "bản gia" nghĩa là của nhà này.
Cao tằng Tổ khảo, Cao tằng Tổ tỷ. Các đời ông, cụ, kỵ bên nam (khảo) và bên nữ (tỷ). Cụm này gọi chung tổ tiên nhiều đời, không cần kể tên từng người.
Bá thúc đệ huynh, cô di tỷ muội. Các bác, chú, anh em, cô, dì, chị em đã khuất trong họ. Câu này để không sót ai.
Sửa biện. Sửa soạn, sắm sửa. "Sửa biện hương hoa phẩm vật" là chuẩn bị đồ lễ.
Thụ hưởng. Nhận và hưởng lễ vật; có bản viết "hâm hưởng" hoặc "thượng hưởng". Ba cách viết cùng một ý mời dùng lễ.
Bản khấn nôm tất niên cho gia đình trẻ
Nhà mới tách hộ, lần đầu tự làm tất niên, thường lo không nhớ hết các danh xưng. Khấn nôm giữ đủ năm ý: kính lạy, xưng danh, nêu dịp, cảm tạ, mời và xin. Một bản tham khảo:
"Con lạy các vị thần linh trong nhà, con lạy ông bà tổ tiên nội ngoại.
Con là (họ tên), cùng (vợ, chồng) và các con, đang ở (địa chỉ).
Hôm nay là ngày (…) tháng Chạp năm (…), cả nhà con làm mâm cơm tất niên, thắp hương báo năm cũ sắp hết.
Một năm qua cả nhà con bình an, (một hai câu kể ngắn về năm cũ). Con xin cảm tạ.
Con mời các vị và ông bà về dùng bữa cơm cuối năm với con cháu, xin phù hộ cả nhà năm mới khoẻ mạnh.
Con xin cảm tạ."
Câu kể năm cũ có thể là chuyện vui hay chuyện vất vả: con đổi việc, mẹ ốm nay đã khỏi, cháu lên lớp. Ông bà lúc còn sống quan tâm những chuyện ấy, nên lời khấn cũng tự nhiên khi có chúng. Ví dụ giả định một dòng địa chỉ: "đang ở phường Hải Châu, thành phố Đà Nẵng". Không cần cố dùng chữ Hán Việt; điều quan trọng là thành thật và rõ ràng.
Tình huống thường gặp khi khấn tất niên
Mỗi nhà một hoàn cảnh; bảng dưới gom vài tình huống hay hỏi và cách nhiều gia đình đang làm:
| Tình huống | Cách nhiều nhà làm |
|---|---|
| Nhà có bàn thờ thần linh riêng và bàn thờ gia tiên | Thắp hương ban thần linh trước, khấn phần thần linh; rồi sang bàn gia tiên khấn phần gia tiên. Có nhà khấn một bài chung ở bàn gia tiên. |
| Ăn tất niên sớm vì con cháu phải đi xa | Khấn đúng ngày âm đang làm lễ, nói rõ "nay con cháu sum họp sớm để kịp đi đường" |
| Ở chung cư, bàn thờ nhỏ, một bát hương | Một bài khấn gộp, gọi thần linh rồi gia tiên trong cùng bài là đủ |
| Nhà có người mới mất trong năm | Thêm câu mời riêng hương linh người mới khuất, gọi theo quan hệ và tên; các nghi lễ khác theo người lo việc tang ở địa phương |
| Người khấn chính vắng mặt | Người lớn nhất còn lại đứng khấn, xưng tên mình, nói thay mặt cả nhà |
Trường hợp đi làm xa không về kịp tất niên, nhiều người nhắn tên mình để người nhà khấn thêm một câu "cháu … ở xa không về được". Lời khấn không yêu cầu đủ mặt mọi người; quan trọng là có người đứng ra thắp hương thay.
Nếu tất niên của gia đình trùng ngày với tất niên ở cơ quan, nhiều nhà làm lễ cúng vào buổi trưa, để buổi tối cho tiệc chung. Thứ tự đó tuỳ sắp xếp, không có kiêng kỵ gì.
Trình tự một lượt khấn tất niên từ lúc thắp hương
Lễ tất niên ở nhà không cần nghi thức phức tạp. Trình tự dưới đây là cách nhiều gia đình đang làm, người mới tự làm lần đầu có thể bám theo:
- Bày mâm cơm, rót nước, rót rượu, thắp đèn hoặc nến trên bàn thờ; kiểm tra lại tờ khấn đã điền đủ tên, địa chỉ, ngày âm của năm cũ.
- Người chủ lễ rửa tay, thắp hương theo số nén quen của nhà (nhiều nhà thắp ba nén cho mỗi bát hương), vái ba vái rồi cắm hương ngay ngắn.
- Đứng thẳng trước bàn thờ, chắp tay, đọc bài khấn chậm và rõ; các thành viên khác đứng phía sau, giữ yên lặng.
- Đọc xong, vái ba vái. Nếu nhà có hai bàn thờ thì sang bàn kia làm tương tự, theo thứ tự thần linh trước, gia tiên sau.
- Con cháu lần lượt vào vái, ai muốn thì khấn thầm vài câu riêng; trẻ nhỏ chắp tay vái theo người lớn, không tự châm hương.
- Chờ hương cháy khoảng hai phần ba, chủ lễ vái tạ, hạ mâm. Phần vàng mã nếu có thì hoá ở chỗ an toàn, có người trông.
Trong cả trình tự, phần lời khấn chỉ chiếm vài phút. Phần lớn thời gian còn lại là bữa cơm cả nhà ngồi với nhau, cũng là phần nhiều người nhớ nhất về ngày tất niên.
Sau lời khấn: hạ lễ, giữ an toàn bàn thờ cuối năm
Khấn xong, đợi hương cháy chừng một nửa hoặc gần hết thì vái tạ, hạ mâm xuống cho cả nhà ăn. Nhiều nhà rót thêm chén rượu, chén trà trước khi hạ lễ như một lời mời cuối. Không cần đợi hương tàn hẳn; nếp chung là hương cháy khoảng hai phần ba.
Tuần cuối năm bàn thờ thường chật: hoa, quả, bánh chưng, đèn nháy, câu đối giấy. Đây cũng là lúc dễ chập điện, dễ bén lửa nhất. Giữ khoảng trống quanh bát hương và đèn, không cắm hương nghiêng sát đồ giấy. Đèn nháy trang trí nên rút điện khi cả nhà đi ngủ hoặc ra ngoài. Nếu cần sắm đồ thờ, đèn thờ mới cho năm mới, có thể xem đồ thờ, vật phẩm có mô tả rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy và chọn loại có chân đế vững.
Tất niên xong, nhiều nhà bắt đầu dọn bàn thờ để chuẩn bị lễ rước ông bà và giao thừa. Lời khấn cho các lễ đó có bài riêng trong chuyên mục này; lễ mùng 1 Tết và lễ hoá vàng cũng đã có bài riêng ở hệ, chỉ cần tra theo dịp.
Câu hỏi thường gặp
Cúng tất niên vào buổi trưa hay buổi chiều?
Theo nếp nhiều nhà, cúng vào bữa chính của ngày tất niên, trưa hay chiều đều được, miễn cả nhà có mặt. Nhà gộp tất niên với rước ông bà thường làm vào chiều ngày cuối năm. Không có giờ bắt buộc chung.
Năm có 29 tháng Chạp thì cúng tất niên ngày nào?
Tháng Chạp thiếu thì ngày cuối năm là 29. Cuối năm Bính Ngọ là trường hợp như vậy: 29 tháng Chạp rơi vào 5/2/2027, sáng hôm sau là mùng 1 Tết Đinh Mùi. Gia đình làm tất niên hôm 29 hoặc sớm hơn, ghi đúng ngày đó vào bài khấn.
Có cần khấn thần linh trong bài tất niên không?
Bản sách phổ biến kính lạy cả thần linh lẫn gia tiên, vì tất niên là lễ tạ cả năm của ngôi nhà. Nhà chỉ có bàn thờ gia tiên vẫn có thể giữ câu lạy thần linh trong bài, hoặc chỉ khấn gia tiên theo nếp nhà.
Con dâu, con rể có khấn tất niên được không?
Được. Người khấn là người chủ lễ của gia đình đó hoặc người được giao. Con dâu, con rể đứng khấn ở nhà mình xưng tên mình và gọi gia tiên bên chồng hay bên vợ theo đúng quan hệ.
Đọc nhầm năm âm lịch trong bài khấn có sao không?
Đọc nhầm thì thắp thêm hương và nói lại cho đúng, không có gì phải lo. Để tránh nhầm, ghi tên năm cũ ra giấy trước: lễ tất niên vẫn thuộc năm cũ, nên bài khấn ghi năm đang hết, không ghi năm sắp tới.
Nhà theo đạo khác có cần làm tất niên kiểu này không?
Không. Lễ tất niên có khấn là nếp thờ cúng tổ tiên theo tín ngưỡng dân gian. Gia đình theo tôn giáo khác giữ bữa cơm sum họp cuối năm theo cách của mình; bữa cơm đoàn tụ mới là phần chung của mọi nhà.