Văn khấn giao thừa ngoài trời là bài khấn đọc ở mâm lễ đặt ngoài sân hoặc trước cửa vào khoảnh khắc chuyển năm, kính lạy Trời Đất, tiễn vị Hành khiển coi việc năm cũ và đón vị coi việc năm mới, mời thần linh nơi mình ở chứng giám. Đây là bài khác với lời khấn gia tiên trong nhà; nhiều gia đình đọc cả hai, ngoài trời trước, trong nhà sau.
Đêm giao thừa Tết Đinh Mùi là đêm thứ Sáu 5/2 rạng sáng thứ Bảy 6/2/2027; năm cũ Bính Ngọ kết thúc ở ngày 29 tháng Chạp. Bài dưới đây có bản phổ biến theo sách văn khấn cổ truyền, giải nghĩa các danh xưng, chỗ điền tên năm, bản khấn nôm và những điều cần giữ khi khấn ở ban công, chung cư. Lễ vật mâm ngoài trời có bài riêng ở chuyên mục mâm cúng.
Vì sao cúng giao thừa ở ngoài trời
Theo tín ngưỡng dân gian người Việt, chịu ảnh hưởng từ quan niệm của Đạo giáo Trung Hoa, mỗi năm có một vị thần được giao coi việc nhân gian, gọi là Đương niên Hành khiển, kèm một vị Hành binh và một vị Phán quan. Mười hai năm theo mười hai chi có mười hai vị luân phiên. Đêm giao thừa là lúc vị năm cũ bàn giao cho vị năm mới.
Vì các vị đi ngang trên trời trong lúc giao ban, người xưa đặt mâm lễ ở ngoài trời để tiễn và đón, chứ không đặt trên bàn thờ trong nhà. Cũng từ đó mà có chữ "cựu niên" (năm cũ) và "tân niên" (năm mới) trong lời khấn. Đây là cách giải thích được chép trong nhiều sách phong tục; người đọc nên hiểu như một tập quán văn hoá, không phải giáo lý bắt buộc.
Ngày nay không phải nhà nào cũng còn cúng ngoài trời. Nhiều nhà thành phố chỉ thắp hương trong nhà lúc giao thừa; nhiều nhà miền Nam có bàn thiên trước cửa thì đặt lễ ở đó. Gia đình theo nếp nào, giữ nếp đó; không có lời khấn nào khiến nhà không cúng ngoài trời bị thiếu sót.
Bài văn khấn giao thừa ngoài trời (bản phổ biến)
Bản dưới đây theo khuôn thường gặp trong sách văn khấn cổ truyền; câu chữ các bản có khác. Chữ trong ngoặc là phần điền:
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con lạy chín phương Trời, mười phương Chư Phật, Chư Phật mười phương.
Con kính lạy Hoàng thiên Hậu thổ, chư vị Tôn thần.
Con kính lạy ngài Cựu niên Đương cai Hành khiển, ngài Hành binh chi thần, các quan Phán quan.
Con kính lạy ngài Tân niên Đương cai Hành khiển, ngài Hành binh chi thần, các quan Phán quan.
Con kính lạy các ngài Ngũ phương, Ngũ thổ, Long mạch, Táo quân, chư vị Tôn thần.
Nay phút giao thừa, năm cũ (tên năm cũ) đã qua, năm mới (tên năm mới) đã đến.
Tín chủ con là: (họ tên), cùng toàn gia.
Ngụ tại: (địa chỉ).
Theo lễ nghi cũ, tín chủ con thành tâm sắm sửa hương hoa, lễ vật, trà quả, đốt nén tâm hương dâng lên trước án.
Kính mời ngài Cựu niên Đương cai, ngài Tân niên Đương cai, ngài Bản cảnh Thành hoàng, ngài Bản xứ Thổ địa, ngài Bản gia Táo quân cùng chư vị Tôn thần giáng lâm trước án, chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật.
Cúi xin phù hộ độ trì cho toàn gia năm mới mạnh khoẻ, gia đạo bình an.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Ví dụ điền tên năm cho đêm giao thừa sắp tới: "năm cũ Bính Ngọ đã qua, năm mới Đinh Mùi đã đến". Một số sách in kèm tên riêng của vị Hành khiển, Hành binh, Phán quan từng năm; gia đình dùng sách nào thì đọc theo đúng sách đó, không tự đoán tên.
Giải nghĩa các danh xưng trong bài
Cựu niên Đương cai Hành khiển. Vị thần coi việc năm cũ. "Đương cai" là đang cai quản; "hành khiển" là chức coi việc, mượn tên một chức quan thời xưa.
Tân niên Đương cai Hành khiển. Vị thần coi việc năm mới, nhận bàn giao đêm giao thừa.
Hành binh chi thần, Phán quan. Hai vị phụ tá đi cùng vị Hành khiển: một vị coi quân, một vị coi sổ sách xét việc. Đây là cách dân gian hình dung bộ máy cõi trên theo hình ảnh triều đình.
Ngũ phương, Ngũ thổ. Thần năm phương (đông, tây, nam, bắc, trung ương) và thần đất năm phương.
Long mạch. Thần coi mạch đất nơi ngôi nhà đứng.
Bản cảnh, bản xứ, bản gia. Ba chữ chỉ ba tầng nơi chốn: vùng đất (cảnh), xứ sở nơi ở (xứ) và ngôi nhà (gia). Lời khấn mời thần linh từ rộng đến hẹp, đúng thứ bậc.
Giáng lâm. Ngự xuống, tới nơi. "Giáng lâm trước án" là mời các vị tới trước bàn lễ.
Phù hộ độ trì. Che chở và giúp đỡ. Đây là lời cầu xin, không phải lời hứa hẹn kết quả.
Cách khấn giao thừa ngoài trời từng bước
Phần lễ vật đã có bài riêng; dưới đây chỉ là trình tự quanh lời khấn, theo cách nhiều gia đình đang làm:
- Trước giờ giao thừa chừng mười lăm phút, đặt bàn lễ ở sân, trước hiên hoặc ban công, chỗ thoáng, xa rèm, xa dây điện. Đặt sẵn tờ khấn đã điền tên năm cũ, năm mới.
- Khi đồng hồ chuyển sang giờ Tý của ngày mùng 1 (nhiều nhà lấy đúng 0 giờ), người chủ lễ thắp đèn nến, thắp hương, vái và cắm hương lên bát hương ngoài trời.
- Đứng quay mặt vào trong nhà hoặc quay ra trời tuỳ nếp nhà, chắp tay đọc bài khấn chậm, rõ. Gió lớn thì đứng chắn gió cho hương.
- Đọc xong vái ba vái, chờ hương cháy khoảng hai phần ba. Trong lúc chờ, nhiều nhà vào trong làm lễ giao thừa ở bàn thờ gia tiên.
- Vái tạ, hoá vàng mã nếu có ở chỗ an toàn, rồi hạ lễ. Hương còn cháy để yên cho tàn hẳn, không mang bát hương đang cháy vào nhà.
Về hướng đứng, các sách và các vùng nói khác nhau; không có hướng nào được coi là duy nhất đúng. Điều cần để ý hơn là chỗ đặt bàn lễ không cản lối đi, không sát vật dễ cháy.
Bản khấn nôm giao thừa ngoài trời
Người chưa quen văn cổ có thể khấn nôm, giữ đủ năm ý: kính lạy Trời Đất và các vị, nêu thời khắc, xưng danh, dâng lễ, cầu xin. Một bản tham khảo:
"Con lạy Trời Đất, con lạy các vị thần coi việc năm cũ và năm mới, con lạy các vị thần linh nơi con ở.
Bây giờ là phút giao thừa, năm (…) đã qua, năm (…) đã tới.
Con là (họ tên), cùng gia đình, đang ở (địa chỉ).
Con thắp nén hương, dâng chút lễ, tiễn năm cũ, đón năm mới.
Con xin cảm tạ một năm qua, xin các vị chứng giám, phù hộ cả nhà năm mới bình an.
Con xin cảm tạ."
Ví dụ giả định một dòng địa chỉ: "đang ở số nhà (…), phường (…), tỉnh Bắc Ninh". Khấn nôm không có danh xưng Hán Việt nhưng giữ đúng thứ bậc: Trời Đất trước, các vị coi năm sau, thần linh nơi ở sau cùng. Nhiều nhà khấn nôm xong mới vào trong khấn gia tiên bằng bài của bàn thờ.
Những hiểu lầm hay gặp quanh lễ giao thừa ngoài trời
"Không cúng ngoài trời là cả năm thiếu may." Không có sách văn khấn nào nói vậy. Lễ ngoài trời là một tập quán, nhiều nhà đã bỏ vì điều kiện nhà ở. Thắp hương trong nhà lúc giao thừa, hoặc chỉ một lời khấn thầm, vẫn giữ trọn ý tiễn năm cũ, đón năm mới.
"Phải khấn đúng tên từng vị Hành khiển mới được." Nhiều bản sách chỉ gọi chung "Cựu niên Đương cai" và "Tân niên Đương cai", không nêu tên riêng. Gia đình dùng bản có tên thì đọc theo bản đó; dùng bản gọi chung thì không thiếu gì.
"Mâm ngoài trời là để cúng cô hồn." Không phải. Lễ cúng chúng sinh, cô hồn là lễ khác, thường làm vào rằm tháng Bảy hoặc mùng 2, 16 ở cửa hàng. Lễ giao thừa ngoài trời hướng về các vị coi năm và thần linh nơi ở.
"Lời khấn càng dài càng tốt." Lời khấn dài hay ngắn không làm lễ trọn vẹn hơn. Bài sách vốn đã gọn; điều cần là đọc đúng tên năm, đúng địa chỉ, đúng người khấn.
"Phải đứng đúng một hướng nhất định." Mỗi vùng, mỗi sách nói một cách. Đa số gia đình đặt bàn chỗ thuận nhất của sân hay hiên, đứng đối diện bàn lễ. Hướng không phải phần cốt lõi của lời khấn.
Khấn giao thừa ở chung cư, nhà phố, khi đi xa
Ở chung cư, nhiều toà nhà không cho đốt lửa ngoài ban công hoặc hành lang. Gia đình có thể đặt mâm lễ nhỏ sát cửa sổ hay cửa ban công, mở cửa ra phía trời, dùng nến điện hoặc chỉ thắp hương ít nén rồi tắt sớm. Lời khấn không đổi; có nhà thêm câu "nhà con ở chung cư, xin đặt lễ bên cửa".
Ở nhà phố, mâm lễ thường đặt trước cửa, sát mép vỉa hè. Đêm giao thừa người đi lại đông, xe máy chạy sát, nên đặt bàn gọn trong phần sân nhà mình, có người đứng trông. Hoá vàng trong thùng kim loại, tránh xa xe đang đỗ.
Người đón giao thừa ở nơi khác, ví dụ đang trực ca, đang trên đường, đang ở nước ngoài, thường không có mâm lễ. Một lời khấn thầm vào thời khắc chuyển năm theo giờ Việt Nam hoặc giờ nơi mình ở là đủ ý. Không có nếp nào đòi hỏi phải có mâm mới được khấn; người ở nhà làm lễ thì khấn thêm tên người vắng mặt.
Nếu muốn sắm bát hương ngoài trời, đế nến có chụp chắn gió dùng lâu dài, có thể xem vật phẩm có mô tả rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy, chọn loại nặng chân, khó đổ.
Câu hỏi thường gặp
Cúng giao thừa ngoài trời trước hay trong nhà trước?
Nhiều sách và nhiều gia đình làm ngoài trời trước, trong nhà sau, vì lễ ngoài trời gắn đúng thời khắc chuyển năm. Có nhà làm song song, hai người cùng khấn. Thứ tự này là tập quán, không có quy định cứng.
Giao thừa Tết Đinh Mùi 2027 là đêm nào?
Là đêm thứ Sáu 5/2/2027 sang rạng sáng thứ Bảy 6/2/2027. Ngày 5/2/2027 là 29 tháng Chạp năm Bính Ngọ, ngày cuối cùng của năm cũ vì tháng Chạp năm đó chỉ có 29 ngày.
Bài khấn ghi năm cũ hay năm mới?
Bài giao thừa ghi cả hai: năm cũ đã qua và năm mới đã đến. Đây là bài duy nhất trong chuỗi lễ Tết nêu cùng lúc hai tên năm, nên viết ra giấy trước cho khỏi nhầm.
Không đọc được bài dài thì sao?
Khấn nôm ngắn như bản ở trên là đủ ý. Nhiều người lớn tuổi cũng chỉ khấn vài câu nôm. Điều nhiều nhà coi trọng là đứng nghiêm trang vào đúng thời khắc chuyển năm, không phải độ dài của bài.
Mâm giao thừa ngoài trời có cần mời gia tiên không?
Theo bản sách phổ biến thì không: bài ngoài trời dành cho các vị coi năm và thần linh nơi ở. Gia tiên được khấn ở bàn thờ trong nhà, bằng bài giao thừa trong nhà hoặc bài rước ông bà đã làm từ chiều.
Trời mưa to đêm giao thừa thì làm thế nào?
Đặt mâm dưới mái hiên, sát cửa, vẫn hướng ra ngoài trời. Nhiều nhà thắp hương xong thì đứng khấn trong hiên. Giữ hương nến khô, tránh chỗ dột, và để ý dây điện ngoài hiên khi trời mưa.