Tết Đông chí rơi vào ngày bắt đầu tiết Đông chí, khoảng 21 hoặc 22 tháng 12 dương lịch; ở Việt Nam, lễ này được giữ chủ yếu trong các gia đình gốc Hoa và một số gia đình người Việt, với nén hương gia tiên và bát chè trôi nước. Các sách văn khấn cổ truyền phổ biến ở Việt Nam không in một bài riêng cho dịp này, nên bài viết không đưa bản văn khấn dài mà chỉ đưa bố cục lời khấn, câu nêu dịp, cách ghi ngày âm và một bản khấn nôm.
Nếu gia đình bạn có nếp Đông chí riêng, nhất là các nhà gốc Hoa có lời khấn bằng tiếng Quảng Đông, Triều Châu hay Phúc Kiến, hãy theo nếp đó. Bài này viết cho người Việt muốn giữ một lễ nhỏ vào ngày cuối năm. Món chè và mâm cúng có bài riêng ở trang mâm cúng.
Đông chí là gì: ngày ngắn nhất năm và vì sao thành tết
Đông chí là một trong hai mươi bốn tiết khí, bắt đầu khi mặt trời đi tới kinh độ 270 độ trên hoàng đạo. Ở Bắc bán cầu, đây là ngày có ban ngày ngắn nhất và đêm dài nhất năm. Từ sau Đông chí, ngày dài dần ra; người xưa coi đó là lúc khí dương bắt đầu trở lại.
Ở Trung Hoa, Đông chí từ lâu đã là một ngày lễ lớn, có câu nói dân gian rằng Đông chí lớn như Tết. Cộng đồng người Hoa ở Việt Nam, nhất là ở Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh Nam Bộ, mang theo tục này: ngày Đông chí cả nhà quây quần, thắp hương gia tiên, ăn chè trôi nước. Theo cách nói quen ở nhiều gia đình gốc Hoa, ăn bát chè Đông chí là coi như thêm một tuổi.
Với người Việt nói chung, Đông chí không phải một tết phổ biến như Đoan ngọ hay Trung thu. Một số gia đình sống gần cộng đồng người Hoa, hoặc có dâu rể gốc Hoa, giữ lễ này. Một số người yêu thích lịch tiết khí cũng muốn đánh dấu ngày cuối năm bằng một nén hương. Lời khấn vì vậy nên ngắn và nói đúng ý của nhà mình.
Trong lịch sử, các triều đình phương Bắc từng tế trời vào ngày Đông chí. Tuy vậy, ở cấp gia đình người Việt, không có tài liệu phổ biến nào cho thấy Đông chí từng là một tết lớn như Đoan ngọ. Bài viết vì thế không gọi Đông chí là "tết cổ truyền của người Việt" mà chỉ coi đó là một dịp một số gia đình giữ.
Đông chí rơi vào ngày nào: dương lịch cố định, âm lịch thay đổi
Đông chí theo mặt trời nên ngày dương gần như cố định, còn ngày âm thay đổi theo từng năm. Đây là chỗ hay sai nhất khi điền văn khấn:
- Năm 2026: tiết Đông chí bắt đầu ngày 22/12/2026, tức ngày 14 tháng 11 năm Bính Ngọ. Đọc "hôm nay là ngày mười bốn tháng Mười một năm Bính Ngọ, nhân tiết Đông chí".
- Năm 2027: Đông chí bắt đầu ngày 22/12/2027, tức ngày 25 tháng 11 năm Đinh Mùi.
- Đừng đọc "rằm" hay "mùng một": có người tưởng Đông chí luôn rơi vào một ngày cố định trong tháng âm, rồi đọc nhầm. Mở lịch âm của đúng ngày đó.
- Tháng Mười một âm lịch: trong lịch cổ, tháng chứa Đông chí luôn là tháng Mười một (tháng Tý). Vì vậy ngày Đông chí luôn nằm trong tháng Mười một âm lịch.
- Năm can chi: Đông chí rơi vào tháng Mười một nên vẫn thuộc năm âm lịch hiện hành, chưa sang năm mới. Năm 2026 đọc Bính Ngọ.
- Khấn ngày hôm trước: nhiều gia đình gốc Hoa làm lễ vào tối hôm trước ngày Đông chí. Khi đó đọc đúng ngày âm hôm làm.
Ghi chú về cách tính: ngày đầu tiết khí có thể lệch một ngày tuỳ múi giờ. Lịch âm Việt Nam tính theo giờ Hà Nội (UTC+7), lịch Trung Quốc theo UTC+8, nên thỉnh thoảng hai lịch ghi ngày Đông chí khác nhau. Khấn ở Việt Nam thì dùng lịch Việt Nam. Người Việt ở nước ngoài thắp hương Đông chí thì đọc ngày âm theo lịch Việt Nam như người trong nước, còn địa chỉ là nơi mình đang ở; đây là cách nhiều gia đình kiều bào vẫn làm cho các lễ khác trong năm.
Bố cục lời khấn gia tiên ngày Đông chí
Vì sách văn khấn phổ biến không có bài riêng, lời khấn Đông chí đi theo năm bước của văn khấn gia tiên nói chung. Đọc thành văn hay nói thành lời thường đều được.
- Kính lạy: lạy thần linh cai quản nơi ở, lạy ông bà tổ tiên họ (…). Nhà quen niệm Phật thì mở bằng câu niệm.
- Trình bày: người khấn là ai, đang ở địa chỉ nào (theo tên xã, phường và tỉnh, thành sau 1/7/2025).
- Nêu ngày và dịp: hôm nay ngày (…) tháng Mười một năm (…) âm lịch, nhân tiết Đông chí.
- Dâng lễ: nói đúng thứ đang có trên bàn thờ, ví dụ hương hoa, bát chè trôi nước, đĩa quả.
- Mời và kết: kính mời ông bà về chứng giám, phù hộ cả nhà qua mùa đông mạnh khoẻ, năm mới bình an; lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám.
Năm bước này cũng là khuôn chung của mọi lời khấn gia tiên. Người đã quen bài khấn ngày rằm chỉ cần đổi câu ngày tháng và câu dâng lễ. Không cần thêm tên vị thần nào riêng cho Đông chí; các sách phổ biến ở Việt Nam không ghi vị nào như thế, và lời khấn ở nhà cũng không cần.
Hiểu mấy chữ trong tên gọi và lời khấn
"Chí". Chữ "chí" trong Đông chí, Hạ chí nghĩa là đến cùng, đến cực điểm. Đông chí là lúc mùa đông đến điểm cực, ban ngày ngắn nhất; Hạ chí là lúc mùa hè đến điểm cực, ban ngày dài nhất.
"Tiết khí". Hai mươi bốn mốc chia năm theo vị trí mặt trời, dùng trong lịch nông nghiệp. Lịch âm dương của người Việt vừa theo mặt trăng (ngày, tháng) vừa theo tiết khí (mùa vụ), nên ngày tiết khí nhảy trong lịch âm.
"Nhân tiết Đông chí". Câu nêu dịp trong lời khấn, nghĩa là nhân dịp tiết Đông chí. Đặt ngay sau câu ngày tháng.
"Nhất dương sinh". Cách nói của sách cổ: sau Đông chí, khí dương bắt đầu sinh trở lại. Đây là lý giải trong học thuyết âm dương, ít khi đưa vào lời khấn ở nhà, nhưng hay gặp khi đọc về Đông chí.
"Đoàn viên". Sum họp đông đủ. Nhiều gia đình gốc Hoa coi Đông chí là bữa đoàn viên cuối năm; lời khấn nôm hay nói "cả nhà quây quần".
Đông chí giữa các lễ cuối năm
Từ tháng Mười đến tháng Chạp âm lịch có nhiều dịp gần nhau. Bảng dưới giúp xếp lịch khấn cho khỏi lẫn:
| Dịp | Ngày | Câu nêu dịp trong lời khấn | Mức phổ biến ở gia đình người Việt |
|---|---|---|---|
| Rằm tháng Mười | 15/10 âm | "Nhân tiết Hạ nguyên" | Khá phổ biến, nhất là ở quê |
| Đông chí | Khoảng 21–22/12 dương, luôn trong tháng Mười một âm | "Nhân tiết Đông chí" | Ít, chủ yếu nhà gốc Hoa và Nam Bộ |
| Rằm tháng Chạp | 15/12 âm | "Ngày Rằm tháng Chạp", rằm cuối năm | Phổ biến |
| Ông Công ông Táo | 23/12 âm | Tiễn Táo quân | Rất phổ biến, có bài riêng ở hệ |
| Tất niên, giao thừa | Cuối tháng Chạp | Theo từng lễ | Rất phổ biến, có bài riêng |
Nhà nào không giữ Đông chí thì bỏ hàng ấy; nếp thờ cúng của người Việt không coi đó là thiếu. Nhà giữ nhiều lễ cuối năm có thể dùng bảng này dán cạnh tủ thờ, mỗi dịp chỉ cần đổi câu nêu dịp và ngày tháng.
Bản khấn nôm ngày Đông chí
Một bản khấn nôm tham khảo, đủ năm ý, dùng được cho nhà có bàn thờ chung:
"Con lạy các vị thần linh cai quản nơi này, con lạy ông bà tổ tiên họ (…).
Con là (họ tên), ở (địa chỉ).
Hôm nay là ngày (…) tháng Mười một âm lịch, tiết Đông chí, ngày ngắn nhất năm. Cả nhà nấu nồi chè trôi nước, thắp nén hương mời ông bà về cùng con cháu.
Con xin ông bà phù hộ cho cả nhà qua mùa đông mạnh khoẻ, cuối năm êm ấm. Con xin cảm tạ."
Nhà có dâu hoặc rể gốc Hoa đôi khi có hai nếp khấn: người lớn bên ấy khấn bằng tiếng của họ, người Việt khấn tiếp bằng tiếng Việt. Không có gì xung đột; mỗi người nói với ông bà bằng tiếng mình quen. Ví dụ giả định: một gia đình ở Cần Thơ, bà nội gốc Triều Châu khấn trước, con dâu người Kinh khấn nôm sau, cả nhà cùng ăn chè.
Giữ Đông chí cho vừa sức: vài lời khuyên thực tế
Không bắt buộc. Đông chí không thuộc những dịp mà phần lớn gia đình người Việt cúng. Nhà không giữ lễ này không thiếu sót gì; nhà muốn giữ thì làm gọn, một bát chè, một nén hương là đủ ý.
Đừng tìm bài khấn dài không rõ nguồn. Trên mạng có những bài "văn khấn Đông chí chuẩn" dài cả trang, nhiều bài ghép tên các vị thần không rõ xuất xứ. Vì sách văn khấn phổ biến ở Việt Nam không in bài riêng, dùng bố cục năm bước hoặc khấn nôm là cách an toàn và đúng ý nhất.
Thời tiết lạnh ở miền Bắc. Cuối tháng 12, miền Bắc thường có gió mùa. Thắp hương trong nhà kín gió thì mở hé cửa cho thoáng, để xa rèm; người già, trẻ nhỏ không đứng lâu ở chỗ nhiều khói.
Kết hợp với việc cuối năm. Đông chí rơi vào khoảng giữa rằm tháng Mười và rằm tháng Chạp. Nhiều nhà nhân nén hương Đông chí bàn chuyện về quê ăn Tết, ngày dọn bàn thờ; dùng ngày này như một mốc nhắc việc cũng là cách giữ lễ có ích.
Người ở xa nhà. Sinh viên, người đi làm xa gốc Hoa thường nhớ nhà nhất vào tối Đông chí. Không có bàn thờ thì nấu một bát chè, gọi điện về nhà, khấn nôm vài câu hướng về quê. Lời khấn nói rõ mình đang ở đâu, vì địa chỉ trong lời khấn là nơi đang thắp hương.
Câu hỏi thường gặp
Người Việt có cúng Tết Đông chí không?
Một số gia đình có, nhất là ở Nam Bộ và các nhà có gốc Hoa hoặc sống gần cộng đồng người Hoa. Với phần lớn gia đình người Việt, Đông chí không phải dịp cúng phổ biến. Làm hay không là lựa chọn của từng nhà.
Có bài văn khấn Đông chí chuẩn không?
Các sách văn khấn cổ truyền phổ biến ở Việt Nam không in bài riêng cho Đông chí. Cách an toàn là dùng bố cục năm bước của văn khấn gia tiên, thêm câu "nhân tiết Đông chí", hoặc khấn nôm đủ ý.
Đông chí năm 2026 là ngày nào?
Theo lịch tiết khí tính cho múi giờ Việt Nam, Đông chí năm 2026 bắt đầu ngày 22 tháng 12 dương lịch, tức ngày 14 tháng Mười một năm Bính Ngọ. Năm 2027, Đông chí là ngày 22 tháng 12, tức 25 tháng Mười một năm Đinh Mùi.
Khấn Đông chí ở ban nào?
Chủ yếu ở ban gia tiên. Nhà có ban thần linh riêng có thể thắp thêm một nén hương ở đó trước. Nhà gốc Hoa thường có nếp riêng về các ban thờ; khi đó theo người lớn trong nhà.
Vì sao Đông chí lại ăn chè trôi nước?
Theo cách nói quen ở nhiều gia đình gốc Hoa, viên chè tròn tượng trưng cho sự sum vầy, và ăn bát chè Đông chí coi như thêm một tuổi. Cách bày chè và mâm cúng có bài riêng ở trang mâm cúng của hệ.