Văn khấn cải táng là chuỗi lời khấn trong lễ bốc mộ, sang cát: báo với gia tiên ở nhà, xin phép thần đất nơi mộ cũ, thưa với người đã khuất trước khi khai mộ, khấn thần đất nơi huyệt mới khi an táng lại, và khấn tạ khi xong. Mỗi lượt có một mục đích riêng; lời không cần dài nhưng cần đúng thứ tự và đúng người.
Bài này đưa bố cục và khung lời cho từng lượt, nêu chỗ cần điền và bản khấn nôm. Cải táng là việc nhiều gia đình nhờ người có kinh nghiệm (thợ bốc mộ, thầy, nhà chùa, người lớn trong họ) hướng dẫn; nghi lễ chi tiết theo người hướng dẫn. Tục cải táng, chuẩn bị, an toàn vệ sinh và chọn thời điểm đã có bài riêng ở các mảng mộ phần, phong thủy của hệ; ở đây chỉ nói về lời khấn.
Cải táng có bao nhiêu lượt khấn
Cải táng là đưa hài cốt từ mộ cũ sang nơi mới, thường sau vài năm kể từ lần chôn đầu. Đây là tục lâu đời của người Việt ở nhiều vùng, nhất là miền Bắc và miền Trung. Vì việc kéo dài từ chiều hôm trước tới sáng hôm sau và qua nhiều chỗ (nhà, mộ cũ, huyệt mới), lời khấn chia thành nhiều lượt.
Theo cách làm phổ biến có năm lượt: (1) khấn gia tiên ở nhà, báo việc cải táng; (2) khấn thần đất nơi mộ cũ, xin phép khai mộ; (3) khấn người đã khuất tại mộ, thưa việc con cháu sắp làm; (4) khấn thần đất nơi huyệt mới khi an táng lại; (5) khấn tạ ở nhà khi xong. Có nhà gộp lượt (2) và (3) làm một, có nhà thêm lời khấn ở nơi hoả táng nếu gia đình chọn hoả táng sau khi bốc.
Nhiều sách văn khấn có bài dài cho lượt (2) và (4), các lượt còn lại thường ngắn. Bài dưới đây giữ khung các ý cốt lõi; người hướng dẫn lễ của gia đình có bản riêng thì theo bản ấy.
Giải nghĩa vài chữ trong văn khấn cải táng
Cải táng, sang cát. "Cải" là đổi, "táng" là chôn; cải táng là chôn lại ở nơi khác hoặc theo cách khác. "Sang cát" là cách gọi dân gian của cùng việc đó, gợi việc chuyển hài cốt sang chỗ đất mới.
Khai mộ. Mở mộ, bắt đầu đào. Lời xin phép khai mộ là lượt khấn quan trọng nhất với nhiều gia đình, vì đó là lúc phải động vào nơi người thân đã yên nghỉ nhiều năm.
Hài cốt. Phần xương còn lại sau thời gian chôn. Trong lời khấn, nhiều nhà tránh nói thẳng, chỉ dùng "phần mộ của (quan hệ)" hoặc "đưa (quan hệ) về nơi mới".
Tiểu, quách. Hộp bằng sành, gốm hoặc đá dùng để đựng hài cốt sau khi bốc. Tên gọi và chất liệu khác nhau theo vùng.
Yên vị. Ở yên đúng chỗ. "Cho (quan hệ) được yên vị" là lời mong người đã khuất được ổn định ở nơi mới, không phải dời đi nữa.
Kính cáo. Kính báo, thưa lên. Chữ này có ở lượt khấn thần đất, cho thấy lời khấn chủ yếu là trình báo việc sắp làm.
Lượt một: báo với gia tiên ở nhà
Chiều hôm trước hoặc sáng sớm trước khi ra mộ, người đứng lễ thắp hương ở bàn thờ gia tiên. Lời thưa ngắn, nêu việc sẽ làm:
"Con kính lạy các cụ Tổ khảo, Tổ tỷ và hương linh gia tiên họ (…). Con là (họ tên), ngụ tại (địa chỉ). Hôm nay ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch, con cháu xin phép cải táng phần mộ của (quan hệ, họ tên), từ (nơi mộ cũ) về (nơi mộ mới). Kính xin các cụ chứng giám, phù hộ cho công việc được thuận lợi, người làm được bình an."
Lượt này giúp cả nhà cùng biết rõ việc, giờ giấc, ai đi, ai ở nhà. Nhiều gia đình nhân lúc này phân việc: người lo lễ ở mộ, người lo đón ở huyệt mới, người ở nhà trông bàn thờ. Đây cũng là lúc nhắc lại những điều người hướng dẫn đã dặn về đồ bảo hộ và nước sạch.
Lượt hai và ba: khấn thần đất và khấn trước khi khai mộ
Ra tới mộ cũ, gia đình đặt lễ thần đất ở chỗ thờ chung của nghĩa trang hoặc cạnh mộ, quay ra ngoài. Khung lời khấn thần đất:
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con kính lạy Hoàng thiên Hậu thổ chư vị Tôn thần.
Con kính lạy ngài Sơn thần, Thổ địa, các vị thần linh cai quản khu nghĩa trang này.
Tín chủ con là: (họ tên), ngụ tại: (địa chỉ).
Hôm nay là ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch. Phần mộ của (quan hệ, họ tên) táng tại đây đã (…) năm, nay con cháu thành tâm sắm lễ, kính cáo chư vị Tôn thần, xin phép được khai mộ, cải táng, đưa hài cốt về (nơi mới).
Cúi xin các ngài chứng giám, cho việc cải táng được thuận lợi, người làm được bình an.
Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Rồi người đứng lễ thắp hương trước mộ, thưa với người đã khuất: "Con kính lạy hương linh (quan hệ, họ tên). Hôm nay ngày (…), con cháu chúng con là (họ tên) cùng toàn gia xin phép cải táng cho (quan hệ), đưa (quan hệ) về nơi (tên nơi mới) cho được yên ổn, sạch sẽ. Kính xin (quan hệ) chứng giám lòng thành của con cháu." Khấn xong, thợ mới bắt đầu đào.
Lượt bốn: khấn khi an táng ở huyệt mới
Sau khi hài cốt được xếp vào tiểu (quách) và đưa tới nơi mới, gia đình đặt lễ thần đất ở đó, khấn xin cho người được yên vị. Khung lời khấn:
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con kính lạy Hoàng thiên Hậu thổ chư vị Tôn thần.
Con kính lạy ngài Sơn thần, Thổ địa, các vị thần linh cai quản nơi đây.
Tín chủ con là: (họ tên), ngụ tại: (địa chỉ).
Hôm nay ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch, con cháu đã cải táng hài cốt của (quan hệ, họ tên), nay xin được an táng tại nơi đây (tên khu nghĩa trang, vị trí).
Cúi xin các ngài cho (quan hệ) được yên vị, che chở cho phần mộ được yên ổn lâu dài.
Chúng con lễ bạc tâm thành, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Khi đắp xong mộ mới, người đứng lễ thắp hương trước mộ, thưa với người đã khuất rằng con cháu đã đưa về nơi mới, mời yên nghỉ. Nếu gia đình chọn hoả táng hài cốt rồi gửi tro cốt ở chùa, lượt này thay bằng lời khấn ở nơi gửi, theo hướng dẫn của nhà chùa; có bài riêng về lời khấn khi gửi tro cốt.
Lượt năm: khấn tạ ở nhà và bản khấn nôm
Về nhà, gia đình thắp hương ở bàn thờ gia tiên, khấn tạ: "Con kính lạy các cụ Tổ khảo, Tổ tỷ và hương linh gia tiên họ (…). Hôm nay ngày (…), con cháu đã cải táng xong phần mộ của (quan hệ, họ tên), đưa về an táng tại (nơi mới). Công việc đã hoàn thành, con cháu thành tâm kính tạ. Kính mời (quan hệ) cùng các cụ về chứng giám."
Với người muốn khấn nôm tại mộ trước khi khai mộ, một bản tham khảo:
"Con lạy các vị thần linh cai quản nghĩa trang này. Con là (tên), (quan hệ) của (họ tên người mất) nằm ở đây đã (…) năm. Hôm nay con cháu xin phép bốc mộ, đưa (quan hệ) về (nơi mới) cho gần nhà, sạch sẽ hơn. Con xin các vị cho mọi việc được thuận.
Thưa (ông/bà/bố/mẹ), con cháu đến đón (quan hệ) về nơi mới. Có gì sơ suất, (quan hệ) thương mà bỏ qua cho con cháu. Con xin phép."
Lời khấn nôm như vậy đủ ý: nói rõ ai, việc gì, vì sao. Không cần những câu đe nặng nề về "động mồ động mả"; cải táng là việc con cháu làm vì muốn ông bà, cha mẹ được yên ổn, sạch sẽ hơn.
Bảng tóm tắt năm lượt khấn để chép ra giấy
Ngày cải táng thường bận rộn, nhiều người đi lại. Bảng dưới gom năm lượt khấn vào một chỗ để bạn chép ra tờ giấy, mang theo khi ra nghĩa trang:
| Lượt | Ở đâu | Kính lạy ai | Ý chính cần nói |
|---|---|---|---|
| 1 | Bàn thờ gia tiên ở nhà | Các cụ gia tiên | Báo việc cải táng ai, từ đâu về đâu, xin phù hộ |
| 2 | Chỗ thờ chung nghĩa trang hoặc cạnh mộ cũ | Thần đất nơi mộ cũ | Xin phép khai mộ, cầu người làm bình an |
| 3 | Trước mộ cũ | Người được cải táng | Thưa việc con cháu sắp làm và lý do |
| 4 | Nơi an táng mới | Thần đất nơi mới | Xin cho người được yên vị |
| 5 | Bàn thờ gia tiên ở nhà | Các cụ gia tiên và người được cải táng | Tạ khi việc đã xong |
Mỗi lượt chỉ cần ghi vài dòng: họ tên người đã khuất, quan hệ, ngày âm, tên nơi cũ và nơi mới. Có tờ giấy này, người đứng khấn đỡ bị rối khi phải chuyển qua lại giữa các nơi trong lúc trời còn tối.
Những lưu ý an toàn khi làm lễ ở nghĩa trang ban đêm, sáng sớm
Cải táng thường làm lúc trời còn tối hoặc rất sớm. Mấy điều sau giúp buổi lễ vừa trang nghiêm vừa an toàn, chi tiết về vệ sinh khi bốc mộ có bài riêng ở mảng mộ phần của hệ:
- Mang đèn pin, đèn sạc đủ sáng; hạn chế dùng nến trần khi có gió và có bạt che.
- Người trực tiếp tiếp xúc với hài cốt dùng găng tay, khẩu trang, theo hướng dẫn của thợ.
- Người già, trẻ nhỏ, người đang mệt đứng xa khu vực huyệt đào; có ghế ngồi nếu phải chờ lâu.
- Hương và vàng mã đặt ở chỗ thoáng, xa bạt che; hoá vàng trong chậu và có người trông tới khi tắt hẳn.
- Đường ra về chọn lối quen, có đèn; không đi một mình qua khu vực trơn trượt.
- Chuẩn bị nước sạch, xà phòng để mọi người rửa tay trước khi về; áo khoác mỏng cho những ai đứng lâu trong sương sớm.
Những lưu ý này không làm lễ kém trang nghiêm. Nhiều người lớn tuổi còn dặn rằng lễ cải táng chu đáo nhất là lễ mà người làm, người dự đều về nhà mạnh khoẻ.
Câu hỏi thường gặp
Văn khấn cải táng có phải đọc hết năm lượt không?
Không bắt buộc. Năm lượt là cách làm phổ biến; nhiều nhà gộp lượt khấn thần đất với lượt khấn người đã khuất, hoặc bỏ lượt khấn tạ ở nhà khi đã khấn tạ tại mộ mới. Người hướng dẫn lễ của gia đình sẽ chỉ cách làm theo nếp địa phương.
Ai đứng khấn trong lễ cải táng?
Thường là con trưởng hoặc cháu đích tôn của người được cải táng. Nếu gia đình nhờ thầy hoặc người lớn trong họ đứng lễ, người ấy khấn, con cháu đứng sau. Người khấn thay nói rõ khấn thay cho ai.
Khấn trước khi khai mộ có cần đọc tuổi người mất không?
Không bắt buộc. Lời khấn cần nêu rõ họ tên, quan hệ và số năm đã an táng. Nhà quen đọc thêm ngày mất, tuổi thọ thì đọc, nhưng điều đó không ảnh hưởng gì tới ý chính của lời khấn.
Cải táng xong hoả táng thì lời khấn có khác không?
Lượt khấn ở huyệt mới được thay bằng lời khấn ở nơi đặt tro cốt (chùa, nhà lưu tro cốt hoặc mộ mới chôn hũ tro). Nội dung vẫn là báo việc và xin cho người đã khuất được yên vị. Ở chùa, theo hướng dẫn của nhà chùa.
Lời khấn cải táng có cần nêu lý do bốc mộ không?
Nhiều gia đình nêu ngắn lý do như mộ cũ ở xa, nghĩa trang giải toả, đưa về gần nhà, gom về khu mộ họ. Không bắt buộc nêu; nhưng nêu lý do giúp lời khấn rõ ràng, giống như con cháu thưa chuyện với người đã khuất.
Chưa đủ thời gian mà phải di dời vì quy hoạch thì khấn thế nào?
Lời khấn vẫn theo khung trên, nêu rõ lý do di dời theo quy hoạch. Cách xử lý mộ chưa đủ thời gian thuộc chuyên môn của người làm nghề và quy định của địa phương; gia đình nên hỏi kỹ trước khi làm.