Lễ trừ phục là lễ con cháu làm khi mãn tang, theo sách lễ cũ gọi là lễ đàm tế, làm sau giỗ hết (đại tường); lời khấn thưa với gia tiên rằng thời gian để tang đã đủ, con cháu xin bỏ tang phục, và ở nhiều nhà kèm lời kính mời người đã khuất về ngự cùng các cụ trên bàn thờ gia tiên. Nay nhiều gia đình làm lễ này liền với giỗ hết hoặc gộp hẳn vào ngày giỗ hết.
Bài dưới đây giải thích ngắn các mốc, đưa bố cục và khung lời khấn cho lễ trừ phục, lời khấn khi đưa di ảnh và bát hương vào bàn thờ chung, cùng bản khấn nôm. Đây là lễ ít gia đình làm theo đúng nghi lễ cũ, các sách văn khấn in lại cũng khác nhau nhiều, nên bài đưa khung và ý chính, không đưa một bài dài coi là chuẩn. Lời khấn giỗ hết như một ngày giỗ đã có bài riêng ở hệ.
Giỗ hết, đàm tế và trừ phục: các mốc cuối của tang
Theo sách lễ cũ người Việt hay dẫn, như Thọ Mai gia lễ, tang cha mẹ gọi là tang ba năm nhưng thực để khoảng hai mươi bảy tháng. Tròn một năm là giỗ đầu (tiểu tường), tròn hai năm là giỗ hết (đại tường); sau giỗ hết một thời gian thì làm lễ đàm tế, tức lễ trừ phục, chính thức bỏ tang phục. Khoảng cách giữa giỗ hết và đàm tế được các nhà nghiên cứu phong tục giải thích khác nhau, và mỗi họ mỗi lệ.
Ngày nay, phần lớn gia đình không giữ đủ khoảng cách đó. Có nhà làm lễ trừ phục ngay sau lễ giỗ hết cùng ngày, có nhà làm sau vài hôm, có nhà gọi chung cả hai là "lễ hết tang". Với tang ông bà, anh chị em, thời gian để tang ngắn hơn và lễ trừ phục, nếu có, thường làm đơn giản.
Điều chung ở các nếp là: sau lễ này, con cháu thôi đeo khăn tang, băng tang; bàn thờ người mất thôi đặt riêng, di ảnh và bát hương được đưa lên bàn thờ gia tiên. Nhà nào trước đó đã nhập bàn thờ rồi thì lễ trừ phục chỉ còn phần thưa mãn tang.
Các tên gọi dễ lẫn
Những tên dưới đây hay xuất hiện cùng nhau trong văn khấn và lời kể của người lớn tuổi. Bảng gom nghĩa phổ biến; một số địa phương dùng tên khác.
| Tên gọi | Là lễ gì | Trong văn khấn đọc thế nào |
|---|---|---|
| Tiểu tường | Giỗ đầu, tròn một năm sau ngày mất | chính ngày giỗ đầu (tiểu tường) |
| Đại tường | Giỗ hết, tròn hai năm sau ngày mất | chính ngày giỗ hết (đại tường) |
| Đàm tế | Lễ cuối của tang kỳ theo sách lễ cũ | nhân ngày lễ đàm tế (trừ phục) |
| Trừ phục | Bỏ tang phục, mãn tang | con cháu xin trừ phục |
| Cát kỵ | Các giỗ thường về sau, đã hết tang | chính ngày cát kỵ (giỗ thường) |
"Phục" ở đây là tang phục, áo khăn để tang; "trừ" là bỏ đi. Vì vậy "trừ phục" đúng nghĩa đen là bỏ tang phục. Sau lễ này, các giỗ về sau là giỗ thường, gọi là cát kỵ, mang ý nghĩa tưởng nhớ hơn là tang.
Những việc nên thống nhất trong nhà trước lễ
Vì lễ trừ phục và việc nhập bàn thờ đụng tới nếp của cả họ, mấy điều dưới đây nên được người lớn trong nhà bàn trước, để hôm làm lễ không ai lúng túng:
- Làm trừ phục cùng ngày giỗ hết hay làm riêng một ngày sau đó; nếu làm cùng ngày thì khấn giỗ hết trước, khấn trừ phục sau.
- Ai đứng khấn: người chủ tang trước đây, hay người đang giữ bàn thờ gia tiên nếu hai người khác nhau.
- Có nhập di ảnh, bát hương vào bàn thờ gia tiên ngay trong lễ này hay đã nhập từ trước.
- Bát hương riêng của người mất giữ lại hay hoá đi; nếu hoá thì ai làm và làm ở đâu.
- Khăn tang, băng tang của con cháu thu lại hoá chung hay để mỗi người tự giữ.
- Báo cho họ hàng xa biết ngày giờ, nhất là những người đã để tang cùng gia đình.
- Chuẩn bị tờ khấn có đủ họ tên, ngày mất âm lịch, ngày làm lễ; chép riêng phần nêu dịp để người khấn khỏi nhầm giữa giỗ hết và trừ phục.
Những việc này không có đáp án chung. Thống nhất trước giúp các anh chị em không phải tranh luận ngay trước bàn thờ, điều mà nhiều người lớn tuổi rất ngại.
Bố cục và khung lời khấn lễ trừ phục
Lời khấn trừ phục theo bố cục chung của văn khấn gia tiên: kính lạy, xưng danh và địa chỉ, nêu dịp, nêu việc xin trừ phục, mời gia tiên và người mất về chứng giám, lời cầu, lời kết. Khung dưới đây gom các ý ấy để gia đình đọc hoặc chép theo; câu chữ ở các sách in không thống nhất, nhà có bản riêng thì dùng bản nhà.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
Con kính lạy Hoàng thiên Hậu thổ chư vị Tôn thần, ngài Bản gia Thổ công, Táo quân cùng các vị thần linh cai quản trong nhà này.
Con kính lạy các cụ Tổ khảo, Tổ tỷ và hương linh gia tiên họ (…).
Con kính lạy hương linh (quan hệ, họ tên), mất ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch.
Tín chủ con là: (họ tên), cùng toàn gia con cháu. Ngụ tại: (địa chỉ).
Hôm nay là ngày (…) tháng (…) năm (…) âm lịch. (Quan hệ) đã qua giỗ hết, nay thời gian để tang đã mãn, con cháu thành tâm sửa lễ, kính cáo lễ trừ phục.
Từ nay con cháu xin bỏ tang phục; kính thỉnh hương linh (quan hệ) về ngự cùng các cụ trên bàn thờ gia tiên, cùng hưởng hương khói, chứng giám cho con cháu.
Cúi xin gia tiên phù hộ cho con cháu mạnh khoẻ, gia đạo bình an.
Chúng con lễ bạc tâm thành, trước án kính lễ, cúi xin chứng giám.
Nam mô A Di Đà Phật! (ba lần)
"Kính cáo" là kính báo. "Kính thỉnh" là kính mời, dùng khi mời các bậc trên về một nơi. Nhà đã nhập bàn thờ từ trước thì bỏ câu kính thỉnh về bàn thờ gia tiên, chỉ giữ phần thưa trừ phục.
Lời khấn khi đưa di ảnh, bát hương vào bàn thờ gia tiên
Việc nhập bàn thờ có nhiều cách làm. Có nhà đưa di ảnh lên bàn thờ chung, còn bát hương riêng của người mất thì hoá đi, lấy một ít tro cho vào bát hương chung; có nhà giữ bát hương riêng đặt cạnh. Cách xử lý bát hương là nếp từng nhà, nên theo người lớn trong họ hoặc người trông nom việc thờ cúng. Lời khấn ở đây chỉ là lời thưa đi kèm.
Trước khi dời, người đứng lễ thắp hương ở bàn thờ người mất, thưa ngắn: "Hôm nay ngày (…), con cháu xin rước di ảnh (và bát hương) của (quan hệ) lên bàn thờ gia tiên, để (quan hệ) được ngự cùng ông bà tổ tiên." Sau khi đặt xong ở bàn thờ chung, thắp hương ở đó, thưa: "Con kính lạy các cụ tổ tiên, hôm nay con cháu kính rước (quan hệ, họ tên) về ngự cùng các cụ. Kính mời các cụ và (quan hệ) cùng chứng giám."
Bàn thờ chung thường xếp theo thế thứ, đời trên đặt cao hơn hoặc ở giữa; cách xếp di ảnh, bài vị theo đời là chuyên đề của mảng gia phả, thế thứ trong hệ. Khi dời đồ thờ, lau sạch, đặt chắc, tránh để ảnh, bát hương sát mép bàn. Nếu cần sắm lại khung ảnh thờ hoặc bát hương cho bàn thờ chung, bạn có thể xem thêm đồ thờ, vật phẩm có mô tả rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Bản khấn nôm khi mãn tang
Với gia đình không quen văn khấn chữ, một bản nôm tham khảo cho lễ trừ phục kèm nhập bàn thờ:
"Con lạy các vị thần linh trong nhà, con lạy ông bà tổ tiên.
Thưa (bố/mẹ/ông/bà…), con là (tên). Hôm nay ngày (…) tháng (…) âm lịch, đã qua hai năm kể từ ngày (quan hệ) mất. Thời gian để tang đã đủ, con cháu xin bỏ khăn tang.
Hôm nay con cháu đưa ảnh (quan hệ) lên bàn thờ chung, để (quan hệ) được ở cùng ông bà tổ tiên, ngày rằm, mùng một, ngày giỗ, ngày Tết đều được con cháu thắp hương.
Bỏ khăn tang nhưng con cháu vẫn nhớ (quan hệ). Con xin (quan hệ) và ông bà phù hộ cho cả nhà mạnh khoẻ, anh em hoà thuận. Con xin phép."
Câu "bỏ khăn tang nhưng vẫn nhớ" là ý nhiều người muốn nói nhất ở lễ này. Lễ trừ phục không phải là quên đi, mà là chuyển từ tang sang tưởng nhớ. Lời khấn nôm nói được điều đó bằng những chữ đơn giản.
Những câu hỏi thường gặp quanh lễ mãn tang
Tang ông bà, anh chị em có làm lễ trừ phục không. Theo lễ cũ, thời gian để tang mỗi quan hệ một khác, ngắn hơn tang cha mẹ. Ngày nay nhiều gia đình không làm lễ riêng cho những tang này, chỉ thôi đeo băng tang sau một mốc mà họ tộc đã thống nhất.
Có làm trừ phục ngay sau giỗ đầu được không. Một số gia đình rút ngắn thời gian để tang vì hoàn cảnh, ví dụ con cháu sắp cưới hỏi. Đây là chuyện của từng họ, nên bàn với người lớn; lời khấn nêu đúng dịp đã chọn.
Khăn tang xử lý thế nào. Nhiều nhà hoá khăn tang, băng tang sau lễ, có nhà giữ lại làm kỷ niệm. Hoá thì làm ở chậu, nơi thoáng, có người trông tới khi tắt.
Ai đứng khấn. Người đứng chủ tang trước đây, thường là con trưởng. Nếu người ấy đã ra ở riêng mà bàn thờ gia tiên ở nhà người khác, lễ làm ở nhà giữ bàn thờ chung.
Nhà thuê, nhà chật không có bàn thờ gia tiên riêng. Nhiều gia đình trẻ ở căn hộ nhỏ chỉ có một bàn thờ. Khi đó di ảnh người mất đặt cạnh di ảnh các cụ trên cùng một bàn thờ, lời khấn vẫn dùng câu kính thỉnh về ngự cùng gia tiên. Không cần bàn thờ lớn mới làm được lễ này.
Câu hỏi thường gặp
Lễ trừ phục và giỗ hết có phải là một không?
Theo sách lễ cũ là hai lễ: giỗ hết (đại tường) tròn hai năm sau ngày mất, lễ trừ phục (đàm tế) làm sau đó một thời gian. Ngày nay nhiều gia đình làm hai việc trong cùng một ngày, nên thường gọi chung là lễ hết tang.
Lễ trừ phục có cần mời thầy không?
Nhiều gia đình tự làm, người đứng chủ tang khấn theo khung sách hoặc khấn nôm. Một số họ có lệ mời người am hiểu nghi lễ hoặc nhà chùa. Việc mời ai là quyết định của gia đình; bài này không khuyên bên nào.
Nhập bàn thờ gia tiên có phải xem ngày không?
Nhiều gia đình làm ngay trong ngày giỗ hết hoặc lễ trừ phục nên không xem thêm. Một số nhà có thói quen chọn ngày cho việc dời đồ thờ; việc chọn ngày giờ thuộc chuyên đề xem ngày, ở đây chỉ nói về lời khấn.
Bát hương riêng của người mất có bắt buộc hoá đi không?
Không có quy định chung. Có nhà hoá bát hương riêng và lấy chút tro vào bát hương chung, có nhà giữ nguyên bát hương riêng trên bàn thờ chung. Cách làm theo nếp họ tộc và ý người lớn trong nhà.
Sau lễ trừ phục, ngày giỗ khấn thế nào?
Các giỗ sau đó là giỗ thường, văn khấn đọc "chính ngày giỗ" hoặc "cát kỵ" của người mất. Lời khấn ngày giỗ thường đã có bài riêng ở hệ, gồm cả lễ tiên thường chiều hôm trước.
Con cháu sắp cưới khi còn trong tang thì sao?
Mỗi họ có cách xử lý khác nhau: có nhà làm lễ trừ phục sớm, có nhà xin phép gia tiên tổ chức cưới gọn. Đây là việc nên bàn với người lớn trong họ; lời khấn báo gia tiên trước cưới có bài riêng ở chuyên mục vòng đời của trang.