Khi năm âm lịch có tháng nhuận, văn khấn ghi đúng tên tháng kèm chữ "nhuận", ví dụ "ngày Rằm tháng Sáu nhuận năm Ất Tỵ". Rằm và mùng Một của tháng nhuận nhiều nhà vẫn cúng như thường. Riêng ngày giỗ, tập quán phổ biến là làm vào tháng chính (tháng không nhuận) cùng tên; người mất đúng trong tháng nhuận thì các năm sau thường giỗ vào tháng chính cùng tên.
Đó là nếp nhiều nhà theo, không phải luật chung cho mọi họ. Bài giải thích tháng nhuận là gì, các năm nhuận gần đây và sắp tới, cách ghi trong văn khấn, và những câu hỏi gia đình hay bàn khi giỗ chạm vào tháng nhuận. Phần ngày tháng thông thường và tên năm can chi có bài riêng trong chuyên mục.
Tháng nhuận là gì và vì sao có
Âm lịch Việt Nam thực chất là âm dương lịch: tháng tính theo Mặt Trăng, mỗi tháng bắt đầu từ ngày trăng mới, dài 29 hoặc 30 ngày; còn năm phải khớp với mùa, tức khớp với chuyển động biểu kiến của Mặt Trời. Mười hai tháng âm chỉ khoảng 354 ngày, ngắn hơn năm mùa màng khoảng mười một ngày. Nếu không bù, sau vài năm Tết sẽ trôi dần vào mùa hè.
Cách bù là thỉnh thoảng chèn thêm một tháng, gọi là tháng nhuận. Trung bình cứ mười chín năm có bảy năm nhuận, nên năm nhuận đến cách nhau hai hoặc ba năm. Năm có tháng nhuận dài mười ba tháng, khoảng 383 đến 385 ngày.
Tháng nào được làm tháng nhuận không cố định. Theo nguyên tắc lịch pháp, tháng nhuận là tháng âm không chứa "trung khí", tức một trong mười hai mốc chia vị trí Mặt Trời trên đường hoàng đạo. Bạn không cần tự tính; lịch in và ứng dụng lịch đã ghi sẵn. Điều cần biết là tháng nhuận mang tên của tháng ngay trước nó: năm Ất Tỵ 2025 có tháng Sáu, rồi tới tháng Sáu nhuận, rồi mới tới tháng Bảy.
Vì có tháng nhuận, các lễ tiết trong nửa sau của năm nhuận đến muộn hơn so với năm trước tính theo dương lịch. Rằm tháng Bảy năm 2025 rơi vào đầu tháng Chín dương lịch, muộn hơn thường lệ gần một tháng. Người quen nhớ lễ theo dương lịch hay bị bất ngờ ở những năm như thế.
Các năm nhuận gần đây và sắp tới
Bảng tính theo lịch âm Việt Nam (múi giờ Việt Nam). Ngày dương ghi khoảng ngày đầu và ngày cuối của tháng nhuận:
| Năm | Tháng nhuận | Khoảng dương lịch |
|---|---|---|
| Canh Tý 2020 | tháng Tư nhuận | 23/5/2020 đến 20/6/2020 |
| Quý Mão 2023 | tháng Hai nhuận | 22/3/2023 đến 19/4/2023 |
| Ất Tỵ 2025 | tháng Sáu nhuận | 25/7/2025 đến 22/8/2025 |
| Mậu Thân 2028 | tháng Năm nhuận | 23/6/2028 đến 21/7/2028 |
| Tân Hợi 2031 | tháng Ba nhuận | 22/4/2031 đến 20/5/2031 |
Năm 2026 Bính Ngọ và năm 2027 Đinh Mùi không có tháng nhuận. Năm nhuận tiếp theo là Mậu Thân 2028 với tháng Năm nhuận, nghĩa là Tết Đoan ngọ năm ấy vẫn là mùng Năm tháng Năm (tháng chính), còn tháng Năm nhuận đến ngay sau.
Nếu gặp một ứng dụng lịch ghi tháng nhuận khác bảng này, hãy đối chiếu với lịch do cơ quan chuyên môn trong nước phát hành. Lịch tính theo múi giờ khác có thể lệch, chuyện này có bài riêng về khấn khi ở nước ngoài.
Cách ghi tháng nhuận trong câu ngày tháng
Đọc tên tháng rồi thêm "nhuận". Ví dụ: "Hôm nay là ngày mùng Một tháng Sáu nhuận năm Ất Tỵ". Một số người đọc "tháng nhuận Sáu"; cách ấy cũng gặp nhưng ít hơn. Viết lên giấy nên theo dạng "tháng Sáu nhuận" cho thống nhất.
Đừng gộp tháng nhuận vào tháng sau. Người mới hay tưởng tháng nhuận là "tháng Bảy sớm". Thực tế tháng Bảy chỉ bắt đầu sau khi hết tháng Sáu nhuận. Lễ rằm tháng Bảy năm 2025 vì thế rơi muộn hơn nhiều người dự đoán.
Kiểm chữ "nhuận" trên lịch. Lịch treo tường thường in chữ "nhuận" hoặc chữ N nhỏ ở ô ngày âm trong tháng nhuận. Ứng dụng điện thoại ghi kiểu "6N" hay "tháng 6 (nhuận)". Thiếu chữ này khi ghi văn khấn là lỗi hay gặp, nhất là khi chép lại từ ghi chú của tháng trước.
Tên năm không đổi. Tháng nhuận nằm trong năm âm đang chạy, nên tên năm can chi giữ nguyên. Không có "năm nhuận" trong câu khấn; chỉ có "tháng … nhuận".
Câu khấn gia tiên không cần giải thích thêm. Một số người muốn thêm "năm nay có tháng nhuận" vào lời khấn. Không cần; ghi đúng ngày tháng là đủ. Ai muốn khấn nôm thêm một câu cho tự nhiên thì cũng không sao.
Rằm và mùng Một của tháng nhuận có cúng không
Đây là câu nhiều nhà bàn mỗi khi tới năm nhuận. Theo tập quán phổ biến, mùng Một và ngày Rằm của tháng nhuận vẫn được nhiều gia đình thắp hương, cúng như mọi tháng, vì thói quen sóc vọng là theo tháng có trăng, không phân biệt tháng chính hay nhuận. Có nhà cúng giản đơn hơn, chỉ hương hoa, nước sạch, thay vì mâm đầy đủ.
Một số gia đình, nhất là những nhà chỉ cúng rằm, mùng một vào vài tháng chính trong năm, thì bỏ qua tháng nhuận. Không có văn bản nào quy định phải cúng hay không. Cách tốt nhất là hỏi người lớn trong nhà xem nếp xưa thế nào, rồi giữ cho đều đặn qua các năm.
Khi cúng, văn khấn mùng Một, ngày Rằm dùng bản thường dùng hằng tháng, chỉ thay phần ngày tháng thành "tháng … nhuận". Không có bài khấn riêng nào dành cho rằm tháng nhuận trong các sách văn khấn phổ biến, nên đừng tin những bản tự xưng "văn khấn tháng nhuận đặc biệt" kèm lời doạ nếu không cúng.
Với các lễ tiết cố định như Đoan ngọ, Thất tịch, Vu lan, các lễ ấy luôn làm vào tháng chính. Ví dụ năm 2028 nhuận tháng Năm: Tết Đoan ngọ vẫn là mùng Năm tháng Năm thường, không làm lại vào mùng Năm tháng Năm nhuận.
Giỗ chạm vào tháng nhuận: các trường hợp và cách nhiều nhà làm
Ngày giỗ tính theo ngày âm của ngày mất. Gặp tháng nhuận có bốn tình huống, mỗi tình huống có cách xử lý phổ biến. Đây là tập quán, không phải quy định; họ tộc có nếp riêng thì theo nếp riêng:
| Tình huống | Cách nhiều gia đình làm | Ghi trong văn khấn |
|---|---|---|
| Mất vào tháng thường, năm nay có tháng nhuận cùng tên | Làm giỗ vào tháng chính (tháng thường), không làm lại ở tháng nhuận | Ngày … tháng … (không có chữ nhuận) |
| Mất vào tháng nhuận, năm nay không có tháng nhuận | Làm giỗ vào tháng thường cùng tên, cùng ngày | Ngày … tháng … năm nay; có nhà khấn thêm "nguyên tháng … nhuận năm …" |
| Mất vào tháng nhuận, năm nay lại nhuận đúng tháng ấy | Ý kiến chia hai: có nhà làm ở tháng nhuận cho đúng ngày mất, có nhà vẫn làm ở tháng chính | Theo tháng nhà chọn, ghi rõ chữ nhuận nếu làm ở tháng nhuận |
| Giỗ đầu rơi vào năm có tháng nhuận | Gia đình bàn với người lo việc tang, nhiều nơi tính tròn mười hai tháng âm | Theo ngày đã chọn |
Trường hợp thứ ba hiếm nhưng có. Vì chu kỳ tháng nhuận không lặp đều, có những người mất trong tháng nhuận mà mấy chục năm sau mới gặp lại tháng nhuận cùng tên. Khi ấy nhiều họ chọn giữ ngày ở tháng chính như mọi năm để khỏi xáo trộn lịch giỗ chung.
Giỗ đầu là chuyện nhạy cảm. Cách tính ngày giỗ đầu khi có tháng nhuận ở giữa, gia đình nên hỏi thầy, nhà chùa hoặc người lớn trong họ đã lo việc tang. Bài văn khấn ngày giỗ đầy đủ đã có ở hệ, phần này chỉ bàn chuyện ghi ngày.
Ví dụ giả định: một sổ giỗ gặp năm Mậu Thân 2028
Ví dụ giả định: nhà anh Hùng ở Ninh Bình có ba ngày giỗ trong năm. Giỗ ông nội ngày mười hai tháng Năm, giỗ bà nội ngày hai mươi tháng Chín, giỗ một người chú mất ngày mùng Tám tháng Năm nhuận năm Kỷ Sửu 2009 (năm ấy lịch âm có tháng Năm nhuận). Năm 2028 nhuận đúng tháng Năm, nên hai trong ba ngày giỗ đều phải bàn.
Giỗ ông nội mất vào tháng Năm thường: theo cách phổ biến, nhà vẫn làm ngày mười hai tháng Năm (tháng chính), tức trước khi tháng Năm nhuận bắt đầu. Văn khấn ghi "ngày mười hai tháng Năm năm Mậu Thân", không có chữ nhuận. Giỗ bà nội tháng Chín không liên quan, giữ nguyên.
Giỗ người chú là trường hợp hiếm: mất trong tháng Năm nhuận, và năm 2028 lại có tháng Năm nhuận. Những năm trước, nhà làm giỗ ngày mùng Tám tháng Năm thường. Năm nay có hai lựa chọn: giữ như mọi năm, hoặc làm vào mùng Tám tháng Năm nhuận cho trùng tháng mất. Cả nhà bàn với ông trưởng họ và chọn giữ như mọi năm để họ hàng khỏi nhầm; trong sổ giỗ ghi thêm một dòng nhắc về lần bàn này.
Ví dụ cho thấy chuyện tháng nhuận không có đáp án duy nhất, nhưng ghi chép rõ ràng giúp lần sau khỏi phải bàn lại từ đầu.
Chuẩn bị cho năm có tháng nhuận
Năm nhuận chỉ đến vài năm một lần, nên các nhà thường quên cách đã làm lần trước. Vài việc nên làm từ đầu năm:
- Ngay sau Tết, xem lịch năm ấy có tháng nhuận không và nhuận tháng nào.
- Rà danh sách ngày giỗ trong nhà, đánh dấu những giỗ rơi vào tháng trùng tên với tháng nhuận, và những người mất trong một tháng nhuận năm xưa.
- Hỏi trưởng họ hoặc người lớn cách đã làm ở năm nhuận gần nhất, ghi lại vào sổ giỗ của nhà để lần sau khỏi hỏi lại.
- Báo sớm cho họ hàng ở xa nếu giỗ chung chuyển sang tháng khác so với họ nhớ.
- Sửa sẵn tờ văn khấn: thêm chữ "nhuận" vào đúng chỗ cho các lễ rằm, mùng một trong tháng nhuận, nếu nhà có cúng.
Sổ giỗ ghi rõ "mất ngày … tháng … nhuận năm …" giúp đời con cháu hiểu vì sao ngày giỗ của cụ có lúc được bàn đi bàn lại. Thiếu một chữ "nhuận" trong sổ là chuyện về sau khó tra lại nhất.
Câu hỏi thường gặp
Năm 2026 có tháng nhuận không?
Không. Năm Bính Ngọ 2026 có mười hai tháng âm. Năm Đinh Mùi 2027 cũng không nhuận. Năm có tháng nhuận gần nhất sắp tới là Mậu Thân 2028, nhuận tháng Năm.
Sinh nhật âm lịch của người sinh trong tháng nhuận tính thế nào?
Phần lớn gia đình tính vào tháng chính cùng tên trong những năm không nhuận, giống cách tính ngày giỗ. Đây là chuyện của từng nhà; khi cần ghi năm sinh vào văn khấn hay sớ, chỉ cần ghi năm can chi, không cần ghi tháng.
Văn khấn có cần đọc "tháng nhuận" thành "nhuận nguyệt" không?
Không cần. "Nhuận nguyệt" là cách viết Hán Việt dùng trong văn tế, sớ chữ Hán. Văn khấn tiếng Việt đọc "tháng … nhuận" là rõ nghĩa nhất. Nếu nhà bạn giữ bản văn Hán Việt thì cứ theo bản ấy.
Tháng nhuận có được tổ chức cưới hỏi, làm nhà không?
Đó là chuyện chọn ngày, nằm ngoài phạm vi điền văn khấn. Quan niệm mỗi nơi một khác; gia đình có thể hỏi người lớn hoặc tham khảo trang chuyên về ngày giờ. Văn khấn của các lễ ấy, nếu làm trong tháng nhuận, chỉ cần ghi đúng chữ nhuận.
Lịch trên điện thoại và lịch treo tường ghi tháng nhuận khác nhau thì tin bên nào?
Hiếm khi khác nếu cả hai tính theo lịch Việt Nam. Nếu khác, nhiều khả năng ứng dụng đang dùng lịch tính theo múi giờ của nước khác. Hãy ưu tiên lịch in trong nước hoặc đổi cài đặt ứng dụng sang lịch âm Việt Nam.