Khi khấn ở nước ngoài, phần "ngụ tại" đọc địa chỉ nơi đang sống (thành phố, nước), nhiều người nói thêm quê gốc ở Việt Nam. Ngày tháng vẫn ghi theo âm lịch; phần lớn gia đình lấy ngày âm theo lịch Việt Nam rồi làm lễ vào đúng ngày dương tương ứng ở nơi mình sống. Có tháng, lịch âm tính theo múi giờ địa phương lệch lịch Việt Nam một ngày, nên cần chọn một nguồn lịch và dùng nhất quán.
Bài dành cho du học sinh, người đi làm, gia đình định cư ở nước ngoài muốn giữ nếp thắp hương ngày rằm, ngày giỗ, ngày Tết. Bài chỉ bàn phần điền văn khấn và vài lưu ý thực tế; mâm cúng và đồ thờ có bài riêng ở các trang chuyên về lễ cúng.
Vì sao khấn ở nước ngoài vẫn cần địa chỉ
Văn khấn cổ truyền có phần trình tên tuổi, nơi ở, vì theo cách hiểu dân gian, lời khấn là lời thưa trình với gia tiên và với các vị cai quản nơi mình đang sống. Ở nước ngoài, ý ấy không đổi: bạn nói rõ mình là ai, đang ở đâu, hôm nay là dịp gì.
Phần lời kính lạy thần linh nơi ở là chỗ nhiều người lúng túng nhất. Các bản văn khấn trong nước gọi tên Thành hoàng, Thổ địa, Táo quân của nơi ở tại Việt Nam. Khi ở nước ngoài, nhiều người giữ nguyên khuôn chung "chư vị Tôn thần cai quản trong xứ này", không thêm tên vị thần nào khác. Đây là cách giữ lời khấn khiêm tốn, không tự đặt tên thần cho nơi mình không biết.
Có gia đình chỉ thờ gia tiên khi ở nước ngoài, không lập ban thần linh. Khi ấy văn khấn gia tiên vẫn có phần trình địa chỉ, bạn đọc nơi đang ở như bình thường.
Người sang nước ngoài ngắn hạn, như đi công tác vài tháng, nhiều khi băn khoăn nên đọc địa chỉ ở nhà hay nơi đang tạm trú. Theo cách nghĩ chung của văn khấn là trình nơi mình đang ở thật, nhiều người đọc nơi tạm trú, kèm câu "đang công tác tại…". Ở nhà, bàn thờ vẫn do người thân thắp hương và khấn với địa chỉ ở nhà; hai lời khấn không mâu thuẫn nhau.
Cách ghi địa chỉ và quê gốc
Một vài cách đọc phổ biến, với ví dụ giả định. Chọn mức chi tiết vừa đủ để lời trình rõ ràng mà không dài:
- Tối giản: "ngụ tại thành phố (…), nước (…)". Phù hợp cho rằm, mùng một.
- Đầy đủ: "ngụ tại số nhà (…), đường (…), thành phố (…), bang hoặc vùng (…), nước (…)". Phù hợp cho lễ lớn, lễ Tết.
- Kèm quê gốc: "nguyên quán (xã …, tỉnh …), Việt Nam, nay ngụ tại thành phố (…), nước (…)". Nhiều người thích cách này vì giữ được mối nối với quê nhà.
- Tên địa danh nước ngoài: đọc theo cách người Việt quen gọi nếu có (ví dụ tên nước), còn tên đường, thành phố thì đọc gần đúng âm bản địa. Không cần phiên âm cầu kỳ.
- Quê gốc ở Việt Nam đọc theo tên hành chính hiện nay hay tên cũ đều được; nhiều gia đình đọc tên làng như ông bà vẫn gọi.
Ví dụ giả định một câu hoàn chỉnh: "Tín chủ con là (họ tên), nguyên quán xã (…), tỉnh Hưng Yên, Việt Nam, nay ngụ tại thành phố (…), nước Đức". Câu này đủ cả hai vế: nơi mình thuộc về và nơi mình đang sống.
Ngày âm lịch: theo lịch Việt Nam hay theo giờ địa phương
Âm lịch Việt Nam được tính theo múi giờ Việt Nam. Mùng Một là ngày chứa thời điểm trăng mới, mà "ngày" ấy tính theo giờ ở đâu sẽ quyết định. Khi trăng mới rơi gần nửa đêm, ở múi giờ khác ngày mùng Một có thể lùi hoặc tiến một ngày so với lịch Việt Nam.
Chuyện này không chỉ là lý thuyết. Lịch Việt Nam và lịch Trung Quốc chỉ chênh nhau một múi giờ mà đã có năm lệch ngày Tết: năm Ất Sửu 1985, Việt Nam đón Tết ngày 21/1/1985, còn theo lịch Trung Quốc thì Tết là 20/2/1985, lệch đúng một tháng vì khác múi giờ kéo theo cách xếp tháng khác nhau. Ngay trong nước, năm Mậu Thân 1968, miền Bắc và miền Nam đón Tết lệch một ngày vì hai miền khi ấy tính lịch theo hai múi giờ khác nhau.
Với người ở nước ngoài, cách làm phổ biến nhất là dùng lịch âm Việt Nam (ứng dụng lịch Việt, lịch treo tường mang từ nhà), tìm ra ngày dương tương ứng, rồi làm lễ vào ngày dương ấy theo giờ địa phương. Ví dụ Tết Đinh Mùi là 6/2/2027 theo lịch Việt Nam; gia đình ở bất kỳ đâu cũng coi ngày 6/2/2027 theo giờ nơi mình là mùng Một.
Ở các nước cách Việt Nam nhiều múi giờ, như châu Mỹ, mùng Một hay ngày Rằm theo lịch Việt Nam đôi khi đã qua ở quê trong lúc nơi bạn ở mới bắt đầu buổi sáng cùng ngày dương. Không vì thế mà phải cúng sớm một ngày; theo cách phổ biến, cứ cúng vào đúng ngày dương ấy theo giờ địa phương.
Một số cộng đồng người Hoa và người Việt sống cạnh nhau dùng lịch âm theo lịch Trung Quốc, vốn đa số trùng nhưng đôi khi lệch. Không có cách nào sai; điều nên làm là chọn một nguồn lịch, ghi vào sổ của gia đình, và dùng nhất quán qua các năm để ngày giỗ không lúc này lúc khác.
Một số tình huống ngày giờ thường gặp
Tóm tắt cách nhiều gia đình ở nước ngoài xử lý. Đây là thói quen phổ biến, không phải quy định:
| Tình huống | Cách nhiều gia đình làm |
|---|---|
| Ngày giỗ ở quê và ở nước ngoài | Cùng một ngày âm, mỗi nơi làm vào ngày dương tương ứng theo giờ nơi mình. Có thể lệch giờ với quê vài tiếng, không sao. |
| Giao thừa | Nhiều nhà cúng vào nửa đêm giờ địa phương. Một số nhà thắp thêm nén hương đúng lúc giao thừa giờ Việt Nam, khi gọi về quê. |
| Ngày giỗ rơi vào ngày làm việc | Cúng vào buổi tối, hoặc cúng sớm vào cuối tuần gần nhất, trong văn khấn nói rõ "nhân ngày giỗ … tháng …, con xin cúng sớm". |
| Không có lịch âm in | Dùng ứng dụng lịch âm Việt Nam, kiểm xem ứng dụng có đặt múi giờ Việt Nam không. |
| Tháng nhuận | Theo tháng nhuận của lịch Việt Nam, cách ghi chữ "nhuận" như ở trong nước. |
Ghi chú quan trọng: văn khấn đọc ngày âm như ở trong nước, ví dụ "hôm nay là ngày Rằm tháng Tám năm Bính Ngọ". Không cần đọc thêm múi giờ hay ngày dương nơi đang ở.
An toàn và quy định nơi ở
Báo khói trong căn hộ. Nhiều toà nhà ở nước ngoài có báo khói nhạy. Hương nhiều khói dễ làm chuông kêu. Nhiều người dùng một nén hương ngắn, đặt xa đầu báo khói, mở cửa sổ, hoặc dùng đèn thờ điện thay nến.
Đốt vàng mã. Phần lớn nơi ở đô thị không cho đốt ngoài trời hay trong nhà. Nhiều gia đình bỏ phần hoá vàng, hoặc chỉ hoá một lượng rất nhỏ trong vật chứa an toàn nếu được phép. Thờ cúng vẫn trọn ý khi không có vàng mã.
Nhà thuê. Hợp đồng thuê nhà có thể cấm nến, lửa. Đọc kỹ hợp đồng, hỏi chủ nhà; nếu không được dùng lửa, đèn thờ điện và hương hoa là đủ.
Bàn thờ nhỏ. Một kệ sạch, cao hơn tầm mắt khi ngồi, có ảnh hoặc bài vị, bát hương, lọ hoa là đủ cho nhiều gia đình. Bày biện chi tiết thuộc trang chuyên về bàn thờ.
Đồ thờ mang từ nhà. Một số nước kiểm soát chặt đất, tro, đồ gỗ chưa xử lý khi nhập cảnh. Trước khi mang bát hương có tro từ quê sang, nên tìm hiểu quy định hải quan của nước đến.
Ví dụ giả định: khấn nôm ngày rằm ở nước ngoài
Không có bài văn khấn riêng nào dành cho người ở nước ngoài trong các sách văn khấn phổ biến. Bạn dùng bản văn khấn rằm, mùng một hay ngày giỗ như ở trong nước, chỉ đổi phần trình. Nếu không quen văn cổ, một bản khấn nôm ngắn theo năm ý quen thuộc là đủ trọn vẹn.
Ví dụ giả định cho một du học sinh ở một thành phố châu Âu, khấn ngày Rằm tháng Tám: "Con lạy chư vị Tôn thần cai quản nơi đây, con lạy ông bà tổ tiên. Con là (họ tên), quê ở xã (…), tỉnh Nghệ An, nay đang học tập tại thành phố (…), nước (…). Hôm nay là ngày Rằm tháng Tám năm Bính Ngọ. Con thắp nén hương, dâng đĩa hoa quả, xin ông bà chứng giám lòng con. Con xin cho bố mẹ ở nhà mạnh khoẻ, con học hành chăm chỉ. Con xin cảm tạ."
Bản này có đủ ý: kính lạy, xưng tên và nơi ở, ngày âm, lễ dâng, lời mong và cảm tạ. Câu "quê ở…" giữ mối nối với nhà. Không có lời hứa hẹn, không có lời xin quá đà, đúng tinh thần của văn khấn cổ truyền.
Khấn bằng tiếng Việt khi con cháu ít nói tiếng Việt
Ở nhiều gia đình định cư lâu năm, thế hệ con cháu nói tiếng Việt chưa thạo. Văn khấn cổ truyền với chữ Hán Việt càng khó. Một cách nhiều nhà dùng: người lớn khấn văn khấn đầy đủ, còn con cháu khấn nôm vài câu ngắn bằng tiếng Việt đơn giản, như "Con lạy ông bà, con là (tên), con nhớ ông bà".
Có gia đình cho con cháu khấn thầm bằng ngôn ngữ mà các con quen. Theo quan niệm của nhiều người, điều cốt lõi của việc khấn là lòng tưởng nhớ, không phải ngôn ngữ. Nếu nhà bạn muốn giữ tiếng Việt cho con, có thể in một tờ khấn nôm ngắn có chú âm để các con tập đọc.
Với những người mới sang, xa nhà lần đầu, ngày giỗ, ngày Tết thường là lúc nhớ nhà nhất. Một nén hương trên kệ sách, một câu khấn nôm nói với ông bà về cuộc sống mới, là cách nhiều người giữ mối nối với gia đình. Không cần đủ lễ mới được khấn.
Câu hỏi thường gặp
Ở nước ngoài có cần khấn mời thần linh nơi ở không?
Tuỳ gia đình. Có nhà chỉ thờ gia tiên, có nhà giữ câu khấn chung "chư vị Tôn thần cai quản trong xứ này". Nhiều người không tự đặt tên vị thần cụ thể cho nơi ở mới vì không có căn cứ; giữ lời chung là cách khiêm tốn.
Ứng dụng lịch âm trên điện thoại ở nước ngoài có tin được không?
Phần lớn ứng dụng lịch Việt tính theo múi giờ Việt Nam nên khớp lịch trong nước. Một số ứng dụng lịch âm khác lại tính theo lịch Trung Quốc hoặc theo múi giờ máy. Đối chiếu một vài ngày lễ quen như Tết với lịch trong nước là biết ngay.
Ngày giỗ ở quê làm buổi trưa, ở nước ngoài làm buổi tối cùng ngày dương có được không?
Được. Nhiều gia đình ở nước ngoài làm lễ vào buổi tối sau giờ làm. Văn khấn vẫn đọc đúng ngày âm của ngày giỗ. Lệch giờ so với quê không làm thay đổi ý nghĩa của buổi lễ.
Có nên ghi địa chỉ quê ở Việt Nam thay vì địa chỉ nơi đang sống?
Văn khấn trình nơi đang ở thật, nên đọc địa chỉ nơi đang sống. Muốn nhắc quê thì thêm vế "nguyên quán" hoặc "quê ở". Đọc mỗi địa chỉ quê dễ gây nhầm vì người khấn không ở đó.
Không có bát hương, chỉ thắp nến điện và đặt hoa có gọi là thờ cúng không?
Nhiều gia đình ở nước ngoài thờ như vậy vì quy định phòng cháy. Thờ cúng là lòng tưởng nhớ được thể hiện bằng một nếp đều đặn; hình thức có thể giản tiện theo hoàn cảnh. Khi có điều kiện, gia đình có thể bổ sung thêm.